صابران و مصلّیان (۲)
نوشتاری از استاد محمد علی اردستانی تهرانی عضو هیأت علمی گروه فلسفۀ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
«اى آن كسانى كه ایمان آوردید، به صبر و صلاة استعانت جوید، به درستی که خدا با صابران است» (البقرة: ۱۵۳) [۱].
صبر از عظیم ترین ملکات و احوالی است که قرآن کریم آن را می ستاید و امر به آن را تکرار می کند تا آنجا که نزدیک به هفتاد موضع از قرآن مجید می رسد، حتی دربارۀ آن گفته شده است: «به درستی که آن از عزم امور است» (لقمان: ۱۷) [۲]، و: «آن را جز کسانی که صبر ورزیدند، داده نشوند و آن را جز صاحب بهره ای عظیم، داده نشود» (فصلت: ۳۵) [۳]، و: « جز اين نيست که صابران اجرشان را به غیر حساب، تمام داده می شوند» (الزمر: ۱۰) [۴].
نماز از عظیم ترین عباداتی است که در قرآن کریم بر آن برمی انگیزاند، حتی دربارۀ آن گفته شده است: «به درستی که نماز از فحشاء و منکر نهی می کند» (العنكبوت: ۴۵) [۵]. خدا سبحانه و تعالی در کتاب خود به وصایایی سفارش نکرده است مگر این که نماز، رأس و اول آن است.
اینک خدا سبحانه و تعالی در اینجا صبر را وصف کرده است به این که خدا سبحانه و تعالی با صابران متصف به صبر است و نماز را در اینجا چنین وصف نکرده است؛ زیرا مقام در این آیات الهی، مقام ملاقات اهوال و مقارعۀ ابطال است؛ از این رو اهتمام به صبر، مناسب تر است و بدین جهت گفته شده است: «به درستی که خدا با صابران است». البته این معیّت، غیر از معیتی است که این آیۀ الهی دلالت بر آن می کند: «او با شماست هر جا که باشید» (الحديد: ۴) [۶]؛ چون این معیّت احاطه و قیمومت است، بر خلاف معیّت با صابران؛ زیرا آن معیّت اعانت است؛ چون صبر مفتاح فرج است. علامه سید محمد حسین طباطبائی؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ج۱، ص۳۴۴-۳۴۵.
[۱] «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ» (البقرة: ۱۵۳).
[۲] «يا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ» (لقمان: ۱۷).
[۳] «وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ ما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ» (فصلت: ۳۵).
[۴] «قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةٌ إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ» (الزمر: ۱۰).
[۵] «اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَ أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ» (العنكبوت: ۴۵).
[۶] «هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» (الحديد: ۴).
