مبانی جهان شناختی اقتصاد اسلامی
نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی عضو هیات علمی گروه اقتصاد اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
سلسله یادداشت هایی از منظومه اندیشه های اقتصادی امام شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای (سلام الله علیه)
یادداشت ششم
از دیدگاه امام شهید عالم هستی مخلوق بی واسطه خداوند مقتدر و واحد است و خداوند جهان آفرینش را با ویژگیهایی آفریده است که در ادامه به تفصیل بیان میشود.
هدف خلقت آفرینش
از دیدگاه ایشان خداوند جهان هستی را بی هدف نیافریده است و هدف از خلقت آن، حرکت به سمت ذات پروردگار وتقرب به او است و چون اراده خداوند غالب است، همه اجزای عالم به سوی او در حرکت اند. و چون خداوند عین حق است، لذا جریان عالم هستی به سمت حاکمیت حق و صلاح است و در نهایت حق بر باطل و صلاح بر فساد غلبه خواهد کرد.
تحلیل اقتصادی
انسان نیز یکی از اجزای جهان آفرینش است و هدف از آفرینش او نیز حرکت به سمت ذات پروردگار و تقرب به او است و همانگونه که در مباحث بعدی بیان خواهد شد مکلف است زندگی خود و نظام اجتماعی حاکم بر جامعه را در همه عرصه ها و از جمله عرصه اقتصادی در راستای تقرب به خداوند و حاکمیت حق و صلاح و غلبه بر فساد قرار دهد.
مبحث ششم: آفرینش زمین و آسمان برای انسان
ایشان با استناد به آیات قرآن کریم آفرینش زمین و آنچه در آن است را برای انسان میدانند. یعنی زمین و آنچه در آن است مال همه انسانها است و متعلق به گروه خاص یا نسل خاصی نیست. همچنین آسمان ها و زمین مسخر انسان آفریده شده اند یعنی به گونه ای آفریده شده اند که انسان میتواند در آنها تصرف کرده و در جهت تعالی خودش از آنها استفاده کند. از دیدگاه ایشان نعمت های الهی نامحدود است و خداوند متعال همه خیرات و منابع اساسی لازم برای ایجاد حیات طیبه انسانی را در زمین قرارداده است.
تحلیل اقتصادی
یکی از مفاهیم مهم علم اقتصاد متعارف کمیابی منابع است. از این رو، علم اقتصاد به علم تخصیص منابع کمیاب و محدود به نیازهای نامحدود تعریف میشود. البته در اقتصاد دو نوع کمیابی منابع مطرح شده است: «کمیابی مطلق» مالتوس و «کمیابی نسبی» رابینز است. در کمیابی به مفهوم مطلق آن فرض میشود که منابع این جهان محدود است و کافی برای نیازهای انسانها نیست. با این نگاه مشکل کمبود منابع یک مشکل تکوینی است که خداوند در جهان آفرینش ایجاد کرده است و ربطی به انسان و رفتارهای او ندارد. انسانها با این مشکل در آفرینش مواجه اند و علم اقتصاد علمی است که راههای تخصیص بهینه منابع محدود به نیازهای نامحدود را ارائه میدهد.
از دیدگاه امام شهید بر اساس آیات قرآن کریم کمیابی مطلق مردود است و منابع کمتر از نیازها نیست بلکه بیش از آنها است و پس از این خواهیم گفت که همه مشکلات در عالم تکوین و از جمله در عرصه اقتصاد ناشی از ظلم و کفران نعمت های الهی است و بر این اساس علم اقتصاد اسلامی باید علمی باشد که راههای استفاده درست و عادلانه از منابع این جهان برای رفع نیازهای بشر را پیدا کند و راههای اجتناب از ظلم و کفران نعمت های الهی را بیابد.
هماهنگی عالم تکوین و تشریع
از دیدگاه ایشان عالم تکوین و تشریع با هم هماهنگ و منطبق اند. خداوند متعال جهان را بر اساس حق (یعنی مطابق با حکمتش) آفریده است. خداوند در آیات متعددی به این مطلب تصریح کرده است که آسمان و زمین و هر آنچه بین این دو است و همه عالم وجود را بر اساس حق آفریده است. همچنین در آیات متعددی تصریح فرموده است که شریعت که از طریق ارسال رسل و انزال کتب برای ما بیان شده نیز بر اساس حق تشریع شده است. این حق در عالم تشریع همان حق در عالم تکوین است که به مفهوم (مطابقت با حکمت الهی) است. خلقت عالم تکوین و تشریع بر اساس حق و حکمت الهی مستلزم هماهنگی کامل عالم تکوین با عالم تشریع است. بر این اساس همانگونه که آسمان و زمین و همه ذرات و موجودات عالم تکوین امر الهی را اطاعت کرده و در چارچوب قوانین تکوینی که خداوند متعال قرارداده است حرکت میکنند، انسان نیز اگر از خداوند اطاعت کند و برطبق قوانین شریعت حرکت کند، هماهنگ با این حرکتِ آفرینش حرکت کرده؛ لذا تعارض و تصادم و اصطکاکش با عالم کمتر و پیشرفتش به سمت سعادت و صلاح و فلاحِ خودش در دنیا آسانتر و سریعتر میشود.
البته اطاعت از دیدگاه ایشان لااقل دو مرتبه یا مرحله دارد: یکی اطاعت موردی و شخصی از اوامر و احکام خداوند و دیگری اطاعت از نقشه راهی است که خداوند برای جامعه ترسیم کرده است و نظام اسلامی همان نقشه ای است که خداوند برای جامعه انسانی ترسیم کرده است. بنابر این اساس نظام اسلامی بر اطاعت از خداوند است.
نتیجه آنکه اگر انسان در زندگی شخصی خود از خداوند اطاعت کند حرکتش با حرکت آفرینش هماهنگ شده و زودتر و آسانتر به هدف میرسد. همچنین اگر نظام حاکم بر جامعه نظام اسلامی باشد؛ یعنی بر طبق نقشه راه خداوند متعال در چارچوب شریعت الهی طراحی و اجرا شود در این صورت زندگی در این نظام بهتر خواهد بود و برکات اطاعت از امر الهی بر آن مترتب گشته ومسیر سعادت انسانها هموارتر میشود.
تحلیل اقتصادی
براین اساس اگر انسان در رفتارهای اقتصادی خود نیز مانند همة رفتارهایش در عرصه های دیگر زندگی از خداوند اطاعت کند و در چارچوب شریعت الهی عمل کند، در این صورت در جهت حرکت آفرینش قرار گرفته و به اهداف مترتب بر آن رفتارها سریع تر و سهل تر دست مییابد.
همچنین اگر نظام اقتصادی حاکم بر جامعه همچون نظام آفرینش مبتنی بر حق (حکمت الهی) و عدل و در چارچوب شریعت و منطبق بر نقشه راه خداوند در ساماندهی بُعد اقتصادی زندگی بشر طراحی و اجرا شود، در این صورت نظام اقتصادی با حرکت جهان آفرینش هماهنگ گشته و این هماهنگی موجب میشود که ظرفیتهای جهان آفرینش در خدمت این نظام قرار گرفته و حرکت آن را به سمت اهداف آن تسریع و تسهیل نماید.
مبحث سوم: برپایی جهان هستی بر اساس عدل
از دیدگاه ایشان عدالت در بنیان عالم و آفرینش، نقش اساسی دارد؛ یعنی سنّت آفرینش، عدل است. رسول خدا(صلّیاللهعلیهوآله) در حدیثی اینچنین فرمودند: «بِالعَدلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَرض» یعنی «عالم و آسمان و زمین قائم به عدالت است. در این حدیث عدل به معنای «موازنهی صحیح و معتدل بودن و به سمت عیب و خروج از حد نرفتن» است.
از دیدگاه ایشان همانگونه که آسمان و زمین به عدل استوار است نظام اجتماعی نیز با عدل پا بر جا است. عدالت اجتماعی دارای ریشه تکوینی در جهان آفرینش است. جهان آفرینش بر اساس عدل به پا شده است و در صورتی که نظام اجتماعی نیز بر اساس عدالت به پا شود و عدالت بنیان باشد در این صورت پایدار و قوی به حیات خود ادامه خواهد داد و در غیر این صورت محکوم به نابودی است.
تحلیل اقتصادی
بر اساس این نگاه نظام اقتصادی نیز که یکی از زیر نظامهای نظام اجتماعی به معنای عام آن است در صورتی که همچون نظام آفرینش عدالت بنیان باشد پایدار و استوار خواهد ماند. از این رو است که ایشان یکی ازاصول اقتصاد مقاومتی (که اقتصادی بر آمده از ارزشهای انقلابی و اسلامی و الگویی الهام بخش از نظام اقتصادی اسلام است) را عدالت بنیان بودن آن ذکر میکنند.
