منظومه اندیشه های اقتصادی امام شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای سلام الله علیه
نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی عضو هیات علمی گروه اقتصاد اسلامی پژوهشگاه؛
امام شهید حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (سلام الله علیه) در طول حیات با برکت خود به ویژه پس از انقلاب شکوه مند اسلامی، بیانات و رهنمودهای فراوانی در زمینه امور اقتصادی کشور داشته اند. بی تردید این بیانات از سویی مبتنی بر فهم اجتهادی عمیق و گسترده ایشان از اسلام و از سوی دیگر بر اساس تجربه ایشان در طول سالهای پس از انقلاب به ویژه پس از تصدی هشت سال مقام ریاست جمهور و حدود سی و هفت سال تصدی رهبری در کشور بوده است. افزون بر این، ایشان در طول این سالها با دغدغة حل مسائل و مشکلات اقتصادی کشور در عرصة دانش اقتصاد اسلامی در سطح کلان و متناسب با جایگاه رهبری به تولید فکر و نظریه پرداخته است. نظریه راهبردی و راهگشای اقتصاد مقاومتی به عنوان الگویی الهام بخش از نظام اقتصادی اسلام و برآمده از آموزه های اسلامی و انقلابی در همین راستا از سوی ایشان ارائه شده است.
تحلیل اندیشه های اقتصادی ایشان نشانگر ان است که این اندیشه ها نظام مند، منطقی و مبتنی بر مبانی و اصول و آموزه های اسلامی است. البته ایشان همچون یک نظریه پرداز و محقق و مؤلف در صدد بیان منظومة فکری خود در اقتصاد نبوده است؛ ولی میتوان با استفاده از روش تحلیل محتوا این منظومة فکری را اصطیاد کرد. سپس مجموعة اندیشه¬های اقتصادی ایشان را در ساختاری منطقی و نظام مند و سازگار با ساختار منطقی دانش اقتصاد اسلامی ساماندهی نمود.
با توجه به نقش و جایگاه امام شهید (سلام الله علیه) در جهان اسلام و تأثیر بی بدیل افکار ایشان در راهبری جهان اسلام و جبهه مقاومت و ایجاد تمدن نوین اسلامی از یک سو، و عمق، گستره، نظام وارگی، روزآمدی و کارآمدی اندیشه های اقتصادی ایشان از سوی دیگر، بی تردید منظومة اندیشه های اقتصادی ایشان نقشه راه و نسخه شفا بخش اقتصادی برای ایران، جهان اسلام و بلکه جهان بشریت است و جهان را از اندیشه های غلط و منحط مکاتب سرمایه داری و سوسیالیستی و غیر الهی نجات بخشیده و زمینه های تحقق عدالت اجتماعی را در سراسر جهان فراهم آورده و از این طریق به تحقق زمینه های ظهور منجی عالم بشریت حضرت مهدی موعود عجل الله تعالی فرجه الشریف کمک میکند. از این رو، اکنون که ایشان به مقام والای شهادت نائل شده است، کشف و تبیین منظومه اندیشه¬های اقتصادی ایشان و ارائه آن برای جهان اسلام ضرورتی دو چندان دارد.
تلاش بر این است که در سلسله یاد داشتهایی منظومه اندیشه های اقتصادی ایشان تبیین شود به این امید که راهنمایی برای نظریه پردازی و تولید علم در عرصه اقتصاد اسلامی و اصلاح نظام اقتصادی در ایران و جهان اسلام بلکه جهان بشریت باشد.
پیش از ورود مستقیم به اندیشه های اقتصادی ایشان لازم است نظر ایشان در مورد ماهیت نظام اسلامی و اصول نظام سازی به صورت کلی و تطبیق آن بر نظام اقتصادی اسلام در قالب بندهای زیر تبیین شود:
- هویت اصلی نظام اسلامی، اطاعت از خدای متعال و سیر در مسیر الهی است و نظام اسلامی نظامی توحیدی است که در آن رفتارها و روابط انسانها در عرصه های مختلف زندگی بر اساس نقشه الهی و در چارچوب مبانی، اصول و احکام اسلامی به سمت اهداف مورد نظر اسلام در راستای سعادت دنیا و آخرت انسان و جامعه انسانی ساماندهی و تنظیم شده و منبع قوانین، معیارها و ملاکهای اجرا و ارکان تصمیم گیری بر اساس اسلام باشد.
- بهترین شکل ادامه و بقای یک نظام اجتماعی آن است که در عین ثبات تحول داشته باشد و نوسازی شود؛ یعنی چارچوب و هندسه آن ثابت باشد و تحولات و نوسازی در درون این چارچوب رخ دهد.
- ثابتات نظام اسلامی چهار نوع است:
الف. مبانی هستی شناسانه، که نوع نگاه به هستی را تبیین میکند و از آن به مبانی فلسفی و معرفتی در بیانات ایشان تعبیر شده و مصادیقی همچون خداشناسی (توحید)، انسان شناسی، جهان شناسی، جامعه شناسی و دین شناسی دارد.
ب. آرمانها و اهداف که باید های کلان برآمده از مبانی اند و جهات و مقاصد کلی حرکت نظام اسلامی را نشان میدهند، همچون؛ تعالی و تکامل انسان، عدالت اجتماعی، استقلال و پیشرفت مادی.
ت. اصول که باید های کلان برآمده از مبانی اند و چارچوبهای کلی حرکت به سمت آرمانها و اهداف را بیان میکنند همچون، لزوم پایبندی به شریعت، اخوت، مردم سالاری دینی، دولت خدمتگذار
ث. احکام فقهی و اخلاقی شریعت همچون وجوب اقامة نماز و پرداخت زکات و امر به معروف و نهی از منکر و حرمت اسراف و مطلوبیت انصاف و ایثار و … .
- نظام اسلامی نظامی منعطف است. در این نظام در عین پایداری بر ثابتات پیش گفته به اقتضائات ناشی از شرایط متغیر و متفاوت زمانی و مکانی نیز توجه می¬شود و با حفظ ثابتات، ساختارها، فرایندها، سیاستها، برنامه ها و اقدامات بر اساس فقه اسلامی مطابق با شرایط زمانی و مکانی طراحی میشوند.
- فقه اسلامی فقه اداره زندگی انسان در همه عرصه های فردی، اجتماعی،سیاسی، نظامی، عبادی و اقتصادی است و ذهن و مغز و دل و جان و آداب زندگی، ارتباطات اجتماعی و سیاسی، وضع معیشتی و ارتباطات خارجی را تحت مدیریت خود قرار میدهد.
- فقه اسلامی در یک رویکرد انفعالی باید پاسخگوی نیازهای نو به نوی فرد و جامعه و حکومت باشد و در رویکردی فعال و پویا باید به نظام سازی پرداخته و نظامی از رفتارها و روابط اجتماعی را ارائه دهد و در هر دو رویکرد باید آنچه را ارائه میکند در چارچوب ثابتات به روش فقه جواهری و متناسب با اقتضائات شرایط زمان و مکان و کارآمد در حل مشکلات باشد.
بر این اساس نظام اقتصادی اسلام نیز به عنوان یکی از زیر نظامهای نظام عام اسلامی، نظامی توحیدی و مبتنی بر نقشه خداوند متعال در عرصه اقتصادی زندگی انسان است و دارای مبانی هستی شناسانه، اهداف و اصول و احکام اخلاقی و فقهی ثابت است و نظام سازی اقتصادی باید در چارچوب ثابتات و بر اساس فقه اسلامی صورت پذیرد. فقه اسلامی وظیفة پاسخگویی به نیازهای فرد، جامعه و حکومت را در عرصه اقتصاد دارد و فقیهان باید احکام موضوعات و مسایل جدید در عرصه های گوناگون اقتصادی همچون پول، بانک، بازارها و ابزارهای مالی، رمزارزها، را به روش فقه جواهری از آیات و روایات استنباط نموده و ارائه دهند.
فقه در عرصه اقتصاد وظیفة نظام سازی را نیز برعهده دارد و لازم است ساختار نظام اقتصادی و سیاستها، برنامه ها و اقدامات در این نظام در چارچوب ثابتات و بر اساس فقه اسلامی مطابق با اقتضائات شرایط زمان و مکان و کارآمد طراحی و تدوین شود.
بر این اساس اندیشه های اقتصادی رهبر شهید انقلاب اسلامی در دو بخش کلان مرتبط و سازگار زیر کلان قابل ارائه است:
- اندیشه های بنیادین مبتنی بر منابع و آموزه های اسلامی در عرصه اقتصاد که در سه بخش مبانی، اهداف و اصول ارائه خواهد شد.
- اندیشه های راهبردی و کاربردی ناظر به اقتصاد ایران و جهان که در حقیقت امتداد بخش اندیشه های بنیادین در راستای پاسخ به مسایل اقتصادی امروز و نظام سازی در چارچوب شریعت اسلام است.
در یاد داشتهای بعدی به شرط حیات، بخش اول منظومه اندیشه های ایشان مبتنی بر تحقیقی که در دفتر نشر آثار امام شهید سلام الله علیه در زمان حیات ایشان انجام شده و اکنون در دست انتشار است، ارائه خواهد شد.
