آرامش فعال؛ مبنای مقاومت
نوشتاری از حجت الاسلام دکتر محسن مهاجرنیا عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
آیه شریفه سوره فتح «هُوَ الَّذِي أَنزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَّعَ إِيمَانِهِمْ» به یکی از ارکان اساسی پیشرفت و تعالی جامعه اسلامی، یعنی ثبات و «سکینه» اشاره دارد.
در نگاهی سیاسی، سکینه صرفاً یک حالت روحی فردی نیست، بلکه یک «سرمایه اجتماعی» عظیم است که بستر تحولات بزرگ را فراهم میکند. این مفهوم در سطح جامعه میتواند به دو شکل «آرامش منفعل» و «آرامش فعال» تجلی یابد.
در حالی که آرامش منفعل به حالتی از ثبات اشاره دارد که فرد به سکون و بدون اضطراب میرسد، «آرامش فعال» به معنای داشتن ثبات قدم در طوفانها و حرکت آگاهانه، هدفمند، پایا و پویا در مسیر حق است. این سکینه فعال، جامعه را به سمت پویایی و تعالی سوق میدهد.
سطوح سکینه در شرایط بحران:
۱. سکینه و تقویت بنیانهای فردی
نخستین سطح اثرگذاری سکینه، بازسازی درونی انسان است که خود زیربنای جامعه سالم محسوب میشود.
این سکینه با ایجاد رضایت و اقناع درونی و کاهش اضطراب و نگرانیهای دنیوی، زمینه را برای ارتقای سلامت روانی و جسمی فراهم میکند.
فردی که دارای سکینه است، از کاهش حس ترس و بزدلی در برابر دشمنان رنج نمیبرد و با شفافیت ذهنی و قدرت تمرکز، توانایی مواجهه با واقعیتها را پیدا میکند.
این وضعیت درونی باعث میشود فرد به جای واکنشهای هیجانی و زودگذر، دارای توانایی مدیریت خشم و احساسات منفی باشد و با قدرت آزادگی از کینهها و موانع روحی، به تعادل روانی پایداری دست یابد.
۲. سکینه و پویایی اجتماعی
در سطح تعاملات اجتماعی، سکینه موتور محرک بهبود روابط اجتماعی و همزیستی مسالمتآمیز است. این آرامش فعال، افزایش شفقت و همدلی با دیگران و بهبود روابط اجتماعی را به دنبال دارد.
جامعهای که اعضای آن دارای سکینهاند، دچار تنشهای کور نمیشوند؛ بلکه با تقویت حس شکرگزاری و قدردانی و افزایش حس اعتماد به نفس و خودباوری، به سمت تعاملات سازنده حرکت میکنند.
در اینجا، سکینه به معنای بیتفاوتی نیست، بلکه به معنای تجربه لحظهای «اکنون» و زندگی در حال با آگاهی کامل و مسئولیتپذیری است.
۳. سکینه سیاسی
مهمترین بخش کارکرد سکینه، در حوزه مدیریت بحرانهای سیاسی و مقاومت جمعی نمود پیدا میکند.
سکینه، تضمینکننده وفاداری به اصل نظام و حاکمیت الهی و ایمان به قدرت جمعی و اتحاد است.
این ویژگی در مواجهه با تهدیدات خارجی و داخلی، منجر به افزایش تابآوری و مقاومت در برابر مشکلات میشود.
سکینه باعث میشود جامعه با ثبات قدم در راه حق و ایمان و اعتقاد به درستی راه، از استراتژی دشمنان تأثیر نپذیرد. همچنین، این آرامش عمیق، بستر لازم برای الهامبخشی و هدایت برای اتخاذ تصمیمات صحیح و عقلانی را برای مدیران جامعه فراهم میکند تا با افزایش بصیرت و درک عمیقتر از حقایق و تقویت قوّه تمییز و قدرت تشخیص حق از باطل، مسیر پیشرفت را هموار سازند.
۴. سکینه و تعالی و توسعه
سکینه یک نیروی محرک برای توسعه است. همانطور که آیه شریفه میفرماید «لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا»؛ هدف از نزول سکینه، افزایش ایمان و به تبع آن، افزایش عمل صالح است.
این امر مستقیماً به افزایش قدرت تصمیمگیری در بحران، خلاقیت، نوآوری و تقویت احساس معنا و هدفمندی در زندگی سیاسی منجر میشود. جامعهای که دارای سکینه است، جامعهای مسئولیتپذیر است که با انگیزش برای خدمت به دیگران و توانایی پذیرش واقعیتها و مواجهه با چالشها، به سمت ساختن تمدن نوین اسلامی حرکت میکند.
در این مسیر، تقویت روحیه توکل و اعتماد به خدا و بهبود کیفیت عبودیت و ارتباط با خداوند، سوخت اصلی این حرکت پرشور و هوشمندانه است.
در نتیجه، بررسی آثار سکینه نشان میدهد که این مفهوم، کلید حل معضلات فردی و اجتماعی است.
سکینه در نگاه جمعی، تضادی با فعالیت و جهاد ندارد؛ بلکه همان «آرامش فعال» است که به جامعه اجازه میدهد در اوج طوفانها، با افزایش صبر و تحمل در برابر سختیها و مقاومت، مسیر خود را با اطمینان و هوشمندی طی کند.
