مبانی خدا شناختی اقتصاد اسلامی
(مفهوم و جایگاه توحید و آثار آن در اقتصاد)
نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی عضو هیات علمی گروه اقتصاد اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
سلسله یادداشت هایی از منظومه اندیشه های اقتصادی امام شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای (سلام الله علیه)
یادداشت سوم
توحید محور منظومه اندیشه های ایشان به طور کلی از مبانی فلسفی گرفته تا آرمانها و اهداف، اصول، ارزشها ، احکام اخلاقی و حقوقی و تا نظامات اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی اسلام و تمدن نوین اسلامی است. از این رو، منظومه اندیشه های اقتصادی ایشان نیز بر محور توحید بنا میشود. در نتیجه باید مفهوم، جایگاه و آثار توحید در اندیشه های ایشان به تفصیل تبیین و دلالتهای آن بر اندیشه های اقتصادی ایشان بررسی شود.
مفهوم توحید
از دیدگاه ایشان توحيد، يعنى اعتقاد به اينكه اين تركيب پيچيده بسيار عجيب و شگفتآور و قانونمند كائنات و عالم آفرينش، ساخته و پرداخته يك فكر و انديشه و تدبير و قدرت است و تصادفاً به وجود نيامده است. توحید یعنی نفی عبودیت غیر خداوند و عبودیت و اطاعت انحصاری از او اثبات ولایت اللَّه و نفى ولایت غیر اللَّه. توحید یعنی اینکه در همه هستی مرکزِ قدرت، دانش و حیات خداوند متعال است و همه هستی با حال مسکنت، عبودیت و بندگی به سوی او در حرکت اند. توحيد، يعنى یگانه فعّال، يگانه صانع، يگانه خالق، يگانه رب، يگانه ادارهكننده و مدبّر در عالم تكوين و عالم تشريع، خداوند متعال است.
بخشی از عالم تکوین و تشریع عرصه منابع، نعمتها، رفتارها و روابط اقتصادی انسانها است و توحید به معنای فوق در این عرصه نیز قابل تطبیق است. در عرصه اقتصاد در عالم تکوین منابع طبیعی همچون زمین، معادن، آب، انرژی های گوناگون و … مباحات عامه همچون چهار پایان، پرندگان، ماهیها و … با همة تعدد و تنوع آن به علم و قدرت و حکمت الهی خلق شده اند و تحت تدبیر و ربوبیت الهی قرار دارند. همچنین انسان و رفتارهای او مخلوق خداوند متعال و رفتارهای او به طور کلی و رفتارهای اقتصادی او به صورت خاص در چارچوب قوانین علی و معلولی این عالم که به وسیله خداوند ایجاد شده است تحت هدایت تکوینی خداوند قراردارند. در عالم تشریع در عرصه اقتصاد خداوند متعال یگانه تشریع کننده احکام مربوط به رفتارها و روابط اقتصادی است و از طریق این تشریع رفتارهای اقتصادی در جامعه را سامان میدهد.
جایگاه توحید
از دیدگاه ایشان توحید محور نظام فکرى شیعه است و مسائلی همچون: صفات حق تعالى، تعداد و معنى و نسبت آن با ذات حضرت حق عزّ اسمه، مسالهی نبوت و فروع آن، مسالهی عدل، و نیز مسالهی امامت و مسائل مربوط به تکلیف و قیامت و غیرها … همه و همه متفرعات توحید و مبتنى بر آن است. توحید نظريهى زيربنائى در مورد انسان و جهان و يك دكترين اجتماعى و اقتصادى و سياسى است. توحید هم جزء جهان بینی اسلام است، هم جزء ایدئولوژیِ سازندهِ زندگی ساز اسلام و روح تمام مقررات اسلامی و همچون خون پاک و صاف و تازه ای است که در سراسر کالبد دین اسلام جریان دارد. توحید قاعده زندگی، مبنای حکومت و اداره کشور، یک روش زندگى براى انسانها و خدا را در زندگى بشر حاکم کردن و دست قدرتهاى گوناگون را از زندگى او کوتاه نمودن است. یک مبنای فلسفی است که امتداد اجتماعی دارد و وظیفه حکومت و مردم را تعیین میکند.
آثار و الزامات توحید
از دیدگاه ایشان لازمه توحید به مفهوم پیش گفته آن است که همه موجودات، بندگان خداوند و تحت اختیار وی بوده و خداوند بتواند در آنها تصرف کند، منشأ مديريّت زندگى انسان، علم الهى، قدرت الهى، رحمت الهى، فيض الهى و هدايت الهى باشد و هواها، هوسها، شهوتها، غضبها بر زندگى انسان حاكم نباشد و ديكتاتورىها، استبدادها و منيّتها ادارهكنندهى زندگى انسان نباشند، ارزشهاى الهى بر جامعه حکومت کند و حکومتهاى طاغوتى، استبدادى، فاسد و طغیانگر بر ارزشهاى انسانى و اصیل نفی شوند. همچنین لازمة توحید احترام به شخصیت و اهتمام به رشد انسان، و جلوگیرى از نفوذ غارتگران و طاغوتها و قدرتمندان نابحق و ظالم و ستمگر جهانى است.
توحید در روح انسان دارای آثار روانی مهمی است؛ از جمله اینکه: ریشه ترس و بیمی که اورا از پیمودن راه خدا باز بدارد، را در او میخشکاند، در برابر سختيها و فشارها تسليم رضاى خداوند خواهد بود و با وسعت بخشیدن به افق دید انسان او را از همه تعلقات مادی و نیازهای پست دنیوی آزاد مینماید.
آرمانهای والا و شریف انبیا الهی همه در اصل توحيد خلاصه شده اند و اگر توحید به معنای حقیقی آن در جامعه تحقق یابد بشر به سعادت دنیا و آخرت دست خواهد یافت ظلم و بی عدالتی از جامعه رخت بسته و عدالت مستقر خواهد شدد.
تحلیل اقتصادی
بر این اساس میتوان گفت که اقتصاد اسلامی نیز امتداد توحید در عرصه رفتارها و روابط اقتصادی در جامعه است و دانش اقتصاد اسلامی دانشی است که به مطالعه چگونگی این امتداد میپردازد و وظیفه اصلی آن نشان دادن راههای نظام پردازی و نظام سازی اقتصادی بر اساس توحید است و به همین دلیل است که میتوان اقتصاد اسلامی را اقتصادی توحیدی و توحید محور معرفی کرد.
لازمه نظام سازی توحیدی آن است که توحید در اهداف نظام اقتصادی امتداد یافته و تنظیم رفتارها و روابط اقتصادی به سمت این اهداف بر اساس علم، قدرت، رحمت، فیض و هدایت الهی انجام شود نه بر اساس هوا و هوس انسانها و نه بر اساس خواست و میل طاغوتها، ظالمان و قدرتمندان نابحق.
این ویژگی، نظام اقتصادی اسلام را از نظام سرمایه داری غرب که بر اساس هوا و هوس انسانها بنا شده است و به حکومت سرمایه داران نا بحق و مظهر ظلم و طغیان میانجامد، از بُن جدا میکند. همچنین این ویژگی، نظام اقتصادی اسلام را از نظام سوسیالیستی که بر محور نفی خداوند و پایمال کردن شرافت انسانی طراحی شده و در آن دولت و حکومت نابحق مظهر ظلم و طغیان میشود به کلی ممتاز میسازد.
