تنگه هرمز؛ ابزار صیانت از حاکمیت و امنیت ملی ایران
نوشتاری از حجتالاسلام دکتر محمد ملک زاده عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای جهان در مطالعات ژئوپلیتیک دریایی است. در ادبیات امنیت دریایی، نقش کشورهای ساحلی در چنین مناطق حساسی، عمدتاً تابع موقعیت جغرافیایی، طول خطوط ساحلی، توانایی نظارت بر مسیرهای کشتیرانی و دسترسی به آبهای آزاد است. ایران به دلیل دارا بودن طولانیترین امتداد ساحلی در شمال تنگه هرمز و اشراف طبیعی بر ورودی آن از سمت خلیج فارس، از نظر جغرافیایی جایگاهی ویژه داشته و تنگه هرمز در داخل قلمرو سرزمینی این کشور به شمار میرود.
در ماده ۲ کنوانسیون حقوق بینالملل دریاها، حاکمیت کشور ساحلی بر آبهای سرزمینی خود به رسمیت شناخته شده است؛ بر اساس این حاکمیت، عبور کشتیها در تنگههای مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی تابع قواعد خاصی است. به عنوان نمونه در ماده ۱۷ کنوانسیون حقوق دریاها، بر حق عبور بیضرر و محدودیتهای آن اشاره و تاکید شده که این عبور تنها زمانی مجاز است که به امنیت و نظم کشور ساحلی لطمه نزند. در ماده ۱۹ کنوانسیون نیز مثالهایی از اقداماتی که عبور را غیر بیضرر میکند آمده است، مانند: «تهدید یا استفاده از زور علیه کشور ساحلی؛ انجام تمرینهای نظامی؛ جمعآوری اطلاعات به زیان امنیت کشور ساحلی؛ تبلیغات علیه کشور ساحلی؛ پرتاب یا فرود هواپیما یا تجهیزات نظامی و ایجاد آلودگی عمدی و خطرناک». در نهایت در ماده ۲۵ همین کنوانسیون تصریح شده که دولت ساحلی میتواند اقدامات لازم را در دریای سرزمینی خود برای جلوگیری از عبوری که بیضرر نیست انجام دهد.
بنابراین بر اساس قواعد بینالمللی، اگر عبور یک شناور تهدیدی جدی و مستقیم علیه امنیت کشور ساحلی ایجاد کند، آن کشور میتواند برای صیانت از امنیت خود تدابیری اتخاذ کند. علیرغم این، ایران طی سالهای گذشته از اِعمال سختگیرانه این اختیارات خودداری کرده و اجازه عبور حتی به شناورهای دشمن نیز داده بود که از منظر امنیتی خطرناک تلقی میشدهاند. اما در پی تجاوز آشکار آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه تمامیت ارضی ایران و همراهی کشورهای حاشیه خلیج فارس با متجاوزان و نیز محاصره دریایی، ایران اقدام به استفاده از حق حاکمیت خود کرده است و این اقدام واکنشی صرفا دفاعی و متناسب با تهدیدات خارجی است. بدیهی است بحران اقتصادی برای کشورهای متخاصم و سایر کشورهای جهان نمیتواند مانع اعمال حق حاکمیت ایران شود زیرا مسئولیت بروز بحران متوجه اقدامهای خصمانه دشمنان ایران است و بستن تنگه بر روی دشمنان تنها بهعنوان یک پیامد یا پاسخ طبیعی طبق اصل «دفاع از حاکمیت و امنیت ملی» تفسیر میگردد.
