شایعه؛ سلاح پنهان ترامپ در جنگ رمضان
نوشتاری از دکتر محمدمهدی حکمت مهر مدیر گروه معرفت شناسی و علوم شناختی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
ترامپ شیاد جنگ شناختی است و مخصوصا وقتی در میدان نظامی رو به شکست است، در صدد است با راه انداختن جنگ شناختی این شکست را ترمیم کند. در روزهای اخیر و در جنگ رمضان نیز او با ایجاد شایعه “مذاکره” در صدد تأثیرگذاری بر رفتار و تصمیمگیری مردم و حتی مسئولین بوده است.
در شرایط جنگ نظامی، محدودیت دسترسی به اطلاعات معتبر، فشارهای روانی و پیچیدگی تصمیمگیری باعث میشوند که شایعه به سرعت شکل گرفته و اثرگذار باشد.
تولید و ترویج شایعه معمولاً در قالب عملیات روانی یا جنگ اطلاعاتی تحلیل میشود. مهمترین اهداف اصلی ترامپ از ایجاد شایعه عبارتاند از: تضعیف روحیه (مثلاً ایجاد ترس یا ناامیدی)، اختلال در تصمیمگیری (با پخش اطلاعات نادرست یا متناقض)، بیاعتمادسازی نسبت به نهادها و منابع رسمی و مهمتر از همه ایجاد شکاف اجتماعی و تقویت دوقطبیها. حتی اگر منشأ شایعه بیرونی باشد، اما شعلهور شدن آتش شایعه وابسته به بستر داخلی است.
جامعه بهصورت ناخودآگاه نقش مهمی در تکثیر شایعه دارد: افراد عادی شایعه را باور و بازنشر میکنند؛ گروهها آن را با تفسیرهای خود تقویت میکنند؛ شبکههای اجتماعی سرعت انتشار را چندبرابر میکنند. مهمترین ابزار تولید و اشاعه عبارتند از: رسانهها خبری، شبکههای اجتماعی، حسابهای جعلی، نقل از منابع مطلع خیالی، و سوءاستفاده از افراد ناآگاه در داخل جامعه باشند.
فهم این پدیده از منظر شناختی میتواند راهگشای طراحی راهکارهایی برای کاهش اثرات منفی شایعه در جنگ باشد.
الف) فرآیندهای شناختی مهم در شکلگیری شایعه:
۱. تحریف اطلاعات: با فقدان جزئیات کافی، ذهن با حدس و سوءتفسیر، خلاهای اطلاعاتی را پر میکند و این تکمیل ذهنی به شکل شایعه ظاهر شود
۲. الگوهای شناختی و سوگیری تأییدی: افراد گرایش دارند اطلاعاتی را باور کنند که با باورها و تجربیات پیشینشان همخوانی دارد. این سوگیری تأییدی باعث میشود شایعهای که با دیدگاههای ذهنی فرد همخوانی دارد سریعتر پذیرفته و منتشر شود.
۳. اضطراب و استرس: در شرایط عدم قطعیت، ذهن برای کاهش اضطراب، تمایل دارد به هرگونه اطلاعات موجود اعتماد کند، حتی اگر منبع آن تأیید نشده باشد.
ب) عوامل اصلی تقویت شایعه:
۱. اطلاعات محدود یا کنترل شده:
۲. ترس و نگرانی: ذهن در شرایط اضطراب، برای کاهش ابهام و یافتن راهحلهای احتمالی، به شایعه اعتماد میکند.
۳. نیاز به پیشبینی آینده و کاهش عدم قطعیت: در شرایط جنگ، افراد تمایل به پیشبینی آینده دارند تا احساس کنترل بیشتری بر محیط داشته باشند.
ج) مکانیزمهای شناختی انتقال شایعه:
۱. حافظه و بازسازی اطلاعات: ذهن با دریافت اطلاعات ناقص یا مبهم، آن را در حافظه ذخیره کرده و هنگام بازخوانی، ممکن است جزئیات را تغییر داده یا تکمیل کند.
۲. توجه و انتخاب اطلاعات برجسته: آدمی تمایل دارد اطلاعاتی را که جلب توجه میکند یا با تجربیات و نگرانیهایشان همخوانی دارد، برجسته کنند و آن را بیشتر منتقل نمایند. این فرآیند شناختی باعث میشود برخی شایعات سریعتر از دیگران گسترش یابند. دشمن با ابزار علوم اجتماعی محاسباتی تشخیص میدهد که چه شایعاتی در جامعه بیشتر مورد توجه قرار میگیرد.
۳. نقش احساسات در تقویت شایعه: احساساتی مانند ترس، اضطراب، عصبانیت یا همدلی میتوانند قدرت پذیرش و انتشار شایعه را افزایش دهند.
۴. ارتباط بین شناخت فردی و شبکههای اجتماعی یا گروههای جمعی: شناخت فردی در کنار محیط اجتماعی، سرعت و دامنه انتشار شایعه را تعیین میکند. در شبکههای اجتماعی، اطلاعات به سرعت میکنند و شایعه از طریق تعاملات گروهی تقویت و تثبیت میشود.
د) برخی پیامدها و اثرات شناختی شایعه عبارتند از: اختلال در تصمیمگیری استراتژی، شکلگیری باورهای نادرست و سوگیریهای شناختی، اضطراب، بیاعتمادی، کاهش انسجام گروهی، امید کاذب، رفتارهای هیجانی، از بین رفتن انسجام اجتماعی.
هـ) مقابله با شایعه: شایعه زمانی قدرت میگیرد که سه عامل با هم جمع شوند: ابهام، اهمیت و هیجان.
بنابراین راهکار مقابله در کاهش این عوامل است. البته مقابله با شایعه فقط با «تکذیب» حل نمیشود؛ چون شایعه ریشه در سازوکارهای شناختی، هیجانی و اجتماعی دارد. بنابراین راهکارها باید چندلایه و هوشمندانه باشند:
۱. راهکارهای شناختی و هیجانی (در سطح فردی):
• تقویت تفکر انتقادی: آموزش افراد در پرسش از منبع، شواهد و انگیزههای پشت یک خبر.
• آگاهی از سوگیریهای شناختی:
• مکث شناختی: صبر ۳-۵ ثانیهای قبل از بازنشر.
• سواد رسانهای و آگاهی از تکنیکها و ابزارهای رسانهای
• تنظیم و مدیریت هیجان: مدیریت ترس، اضطراب، تنظیم هیجان و پرهیز از کنجکاوی زاید
۲.راهکارهای اجتماعی و سازمانی ویژه در شرایط بحرانی یا جنگی
• یکپارچگی پیام وضوح پیامها
• اطلاعرسانی سریع و شفاف
• استفاده از منابع معتبر و
مورد اعتماد: توییتهای ترامپ، رسانههای شناخته شده دشمن (همچون بیبیسی و ایران اینترنشنال) و شبکههای اجتماعی فیک نیوز عامل مهمی در ایجاد و ترویج شایعه است. قاعدتا عدم استفاده از این منابع نقش مهمی در مقابله با شایعه دارد.
• تقویت اعتماد عمومی به رسانههای رسمی
• مدیریت شبکههای غیررسمی
• رصد، پایش و پاسخ مستمر شایعات
• آموزش نیروها (مثلاً نظامیان و کارگزاران)
