اخلاق در میدان نبرد؛ فضیلت مذموم، رذیلت ممدوح
نوشتاری از حجت الاسلام دکتر محمد تاجیک عضو هیأت علمی گروه اخلاق اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
همیشه شنیدهایم که “افتادگی آموز اگر طالب فیضی” و تواضع را تاجِ سرِ تمام فضایل اخلاقی و سبب رفعت و بزرگی دانستهاند؛ اما کمتر کسی به ما گفت که همین افتادگیِ زیبا، اگر چشمدرچشمِ یک گرگِ درنده و دشمنِ کینهتوز اتفاق بیفتد، دیگر فضیلت نیست، بلکه دعوتی است برای دریده شدن!
دین، نسخهای پویا و واقعبینانه برای انسانِ در میدانِ عمل است، نه یک تئوریِ خشکِ گوشهنشینانه بنابراین در منظومه اخلاق اسلامی، هیچ فضیلتی مطلق و بدون در نظر گرفتن زمان، مکان و مخاطب تجویز نمیشود.
تواضع، فروتنی و خاکساری در برابر خداوند و مؤمنان، از عالیترین صفات یک انسانِ مؤمن است و در آیات مختلف قرآن مدح شده است. مومنان «در برابر مؤمنان خاكسار» (المائدة: ۵۴) و «بر زمين فروتنانه گام برمىدارند» (الفرقان: ۶۳). اما همین اسلام رویِ دیگرِ سکه را با عبارت «أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ» (الفتح: ۲۹) میستاید. در همان نقطهای که شمشیرها از نیام کشیده میشود و دشمن برای تحقیرِ شما قد علم میکند، مؤمنان تاجِ تواضع از سر برداشته شود و سپر«أَعِزَّةٍ عَلَی الکافِرین» را برمیگیرند. علی علیهالسلام که مرکب راهوار کودک یتیمی میشود در برابر دشمنان خود را کوهی میداند که دستیابی به ستیغ آن برای پرندگان بلندپرواز نیز ناممکن است.
در نگاهِ اخلاق اسلامی، تکبر در حالت عادی ناشی از عُجب و خودپرستی است که رذیلهای شیطانی محسوب میشود؛ اما تکبر در برابر دشمن از جنسِ نفسانیات نیست، بلکه تجلیِ عزّتِ نفس و نشان دادنِ اقتدارِ جبههی حق است.
به نقل امام صادق علیهالسلام در روز نبرد اُحُد، ابودجانه انصاری دستاری بر سر بست و دنبالهی آن را میان دو شانهاش رها ساخت و با غرور و تبختر در مقابل دشمن آغاز به خرامیدن کرد. رسول خدا صلی الله علیه و آله با دیدن این صحنه فرمودند «این گونه گام برداشتن را خداوندِ عزّوجل ناخوش میدارد، مگر در هنگامهی پیکار در راهِ خدا».
تجربه جنگ رمضان نیز به زیبایی، صحّت بصیرتهای آیی و روایی ما را اثبات کرد. در جایی که برخی از مسئولین با سهو لسان کلماتی بر زبان آوردند که رنگوبوی تواضع از آن استشمام میشد. دشمن سریعا این جملات را به اقتدار خود تعبیر کرد و تواضع را نشانهای از شکست. در هندسهی اخلاق اسلامی، تواضعِ در برابر دشمن ستوده نیست بلکه تکبر در این میدان ممدوح است. تکبری که لرزه بر اندام ظالم بیندازد، یک فضیلت اخلاقی است تا اخلاق، هم لطافتِ رحمت را حفظ کند و هم مهابتِ عدالت را.
