بازخوانی یک تجربه دانش‌زایی دانشگاه امام حسین (ع) در دفاع مقدس

بازخوانی یک تجربه دانش­زایی دانشگاه امام حسین (ع) در دفاع

نوشتاری از دکتر محمود مهام عضو هیات علمی گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

در ادامه قسمت قبلی برای بازخوانی تجارب دانش­زایی دانشگاه در جنگ تحمیلی هشت  ­ساله و یافتن رویکرد پشتیبان و مولد دانش در آن­ها برای دفاع ملی و بوم­پایه، در این قسمت، یک تجربه دانش­زایی در دانشگاه امام حسین (ع) در دفاع مقدس (۱)، بازخوانی و تحلیل میگردد.

• پیشینه مطالعات و تحقیقات جنگ در دانشگاه امام حسین(ع)

در این نمونه، به ارتباط جنگ با دانشگاه تازه تاسیس (سال ۱۳۶۵) در اواخرجنگ تحمیلی هشت­ ساله (دانشگاه امام حسین (ع)) می­پردازد. ۳۷ سال قبل در بازه زمانی ۲۱ الی ۲۳ خرداد، روزی که جنگ تحمیلی دوم (دوازده روزه) آغاز شد، سمیناری با عنوان «جغرافیای کاربردی و جنگ» در دانشگاه تازه تاسیس برگزار گردید. مجموعه مطالب ارائه شده در این سمینار با عنوان «جغرافیای کاربردی و جنگ» و حجم ۲۵۲ صفحه، توسط انتشارات دانشگاه امام حسین (ع) منتشر گردید. این کتاب برای بازطراحی آمایش و دفاع سرزمینی و بازسازی بوم­شناختی دفاع غیر عامل فراپایدار، درس­های فراوانی دارد. برخی از مهم­ترین آن­ها عبارتند از:

الف) نقطه آغاز درست و قوی (تفکر-محیط-دانش­زایی):

 این اثر، نشانه­ دانشی (پژوهشی و آموزشی) از تاثیرات جنگ تحمیلی هشت­  ساله بر دانشگاه (ساختار و اولویت­ها) است. به بیان دیگر، نیاز به دفاع بوم­پایه از طریق بازگشت به زمین و سرزمین را آشکار می­سازد. دانشگاه تازه تاسیس که وابسته به نیروی نظامی (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) می­باشد در ارتباط­شناسی دانشگاه و جنگ، توجه عمیقی به «جغرافیا» کرده است. اهمیت همبست فرهنگ-زیست­بوم-فناوری و درک تلفیقی از محیط، به خوبی در پیشگفتار کتاب، قابل مشاهده است. بدین ترتیب، تاثیر جنگ و دفاع هشت­  ساله بر دانش­زایی مبتنی بر شرایط زمینی و سرزمینی، در «دانشگاه» فاقد سابقه و تازه تاسیس اما بهره­مند از تجارب جنگی و دفاعی چند ساله، مشهود است. میراث دانشی­ای که انتظار می­رود نقطه آغاز تحول دانشی بر پایه بازیابی زمین و سرزمین در دانشگاه و پژوهشگاه باشد. بازطراحی آمایش و دفاع سرزمینی و بازسازی بوم­شناختی دفاع غیر عامل فراپایدار در چنین چارچوبی محقق می­شود. محتوای پیشگفتار این اثر -که سند دست اول برای مطالعه پیشینه ارتباط جنگ و دانشگاه محسوب می­شود- افق جدیدی را برای دانش­زایی و حفاظت پویا از سرزمین، ترسیم می­نماید. در پیشگفتار کتاب که به قلم و امضای گروه جغرافیای دانشکده علوم و فنون نظامی دانشگاه امام حسین(ع) می­باشد، آورده­اند:

دانش جغرافیا از زمره معارف باستانی ایران و شاخه علمی فرهنگ اسلامی است. تحولات علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جهان غرب موجب گردید تا رشد و تحول بی سابقه­ای که در علوم مختلف به­وجود آمده بود، در علم جغرافیا نیز صورت بپذیرد. علم جغرافیا به موازات دیگر رشته­های علوم طبیعی و به تناسب شرایط فرهنگ مغرب­زمین، هم در جنبه­های نظری و هم در حل مشکلات و مسائل جوامع غربی، به­صورت کاربردی به پیشرفت خود ادامه می­دهد. دریانوردی، ضرورت پیش­بینی شرایط جوی و مسیر و سرعت بادها برای فعالیت­های متنوعی از کشاورزی گرفته تا پرواز هواپیماها، مطالعات مربوط به زندگی شایسته شهری، مطالعه درباره جمعیت، برنامه­ریزی­های شهری، مکان­  یابی سازمان­ها و تجهیزات شهری، ناحیه­ای و روستایی، ایجاد راه­های شوسه و خطوط راه  ­آهن، بررسی شرایط استراتژیکی کشورها، نحوه جمع­آوری و استفاده از منابع آب هر کشور با توجه به شرایط نواحی جغرافیایی آن، تعیین استراتژی­های توسعه در ارتباط با منابع طبیعی و نیروی انسانی و … زمینه­های کاربردی بسیار پُر باری برای علم جغرافیا فراهم نموده­اند. بدین ترتیب، با پیشرفت زمان فاصله بین علم جغرافیا در خارج از فرهنگ اسلامی با آن­چه که در بین مسلمین به نام جغرافیا معروف بود، بیشتر می­گردید. این فاصله آن­چنان وسیع شد که سرانجام جغرافیا به­صورت دانشی کاملاً جدید، غیر بومی و وارداتی با زبان، اصطلاحات، روش، اهداف و کاربردهای ویژه خود به فرهنگ مسلمین بازگشت. مجامع علمی ما نیز از جمله واردکنندگان این دانش بودند. متون، نقشه­ها، تکنیک­ها و تئوری­های جغرافیایی و هم­چنین گرایش­های ویژه سیاسی، استراتژیکی و اقتصادی صاحبنظران این علم از طریق ترجمه­ها یا فارغ­التحصیل دانشگاه­ها و مراکز علمی مغرب­زمین به کشور ما وارد شد. هر چند شاخه­ها و شعبه­های مختلف علم جغرافیا و اقتضای نیازها و متناسب با مسائل جوامع غربی رشد کرد. در عین حال جنبه­های کاربرد آن نیز دوش به دوش مباحث تئوری آن مسیر تکامل را پیمود. با این همه، علم جدید جغرافیا در کشورهای وارد کننده آن برای مدتی تنها از مایه­های نظری برخوردار بود و زمینه­های عملی و کاربردی رشته­های مختلف آن، نیاز به شرایط و اوضاع اجتماعی-اقتصادی ویژه­ای داشت که مناسب کاربرد و مصرف این علم برای حل مشکلات جامعه باشد.

دانشمندان و استادان علم جغرافیا بدون تردید به اهمیت بُعد کاربردی این علم، وقوف کامل داشتند اما زمینه­ عملی مناسبی برای استفاده از آن نمی­یافتند. از این­رو، دانش جغرافیا در دانشگاه­های مختلف ما بیشتر به­صورت تئوری تدریس می­شد و فرهیختگان این رشته، از دانش خود تنها برای تدریس در سطوح پایین­تر و یا ادامه تحصیل در سطوح بالاتر استفاده می­کردند. البته در برخی از زمینه­ها مانند جغرافیای طبیعی و نقشه­برداری و نقشه­کشی و نیز مطالعه آب و هوا و شرایط اقلیمی و جوی که مورد نیاز جامعه ما بود، از دیرباز پیشرفت­های کاربردی چشمگیری را شاهد بوده­ایم ولی همه رشته­ها و گرایش­های جغرافیای کاربردی هم­زمان و به یک اندازه در کشور ما توسعه نیافته­اند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، مطالعه جغرافیای نظامی به عنوان یک دانش کاربردی بسیار مهم برای مسئولان دفاع از کشور مطرح گردید. طراحان و برنامه­ریزان عملیات نظامی و نیروهای مسلح در ارتش و سپاه، ناگزیر بودند که در طرح­های عملیاتی خود به عوامل جغرافیایی توجه کافی مبذول دارند. به این ترتیب، جنبه­های کاربردی جغرافیای نظامی پیش از این­که در محافل رسمی و دانشگاه­ها جای خود را باز کند، در دستور کار طراحان نظامی قرار گرفت. به همین سبب، سمینار جغرافیای کاربردی و جنگ، برای نخستین بار توسط گروه جغرافیای دانشگاه امام حسین (ع) وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برگزار گردید. این سمینار قدم علمی بی سابقه­ای در معرفی و توسعه جغرافیای نظامی و در عین حال متاثر از تجارب و دستاوردهای رزمندگان اسلام بود، چرا که در غیر این­صورت، مطالعات کلاسیک در دپارتمان­های جغرافیای دانشگاه­ها می­توانست سال­ها ادامه یابد، بدون این­که انگیزه­ها و اهداف مطالعات کاربردی جغرافیای نظامی به آن­ها جنبه عملی بدهد. سمینار «جغرافیای کاربردی و جنگ» که قدم موثر و بی سابقه­ای در پیشرفت جغرافیای نظامی کشورمان محسوب می­شود، معلول ضرورت­های زمان جنگ بود. در این سمینار تعداد قابل ملاحظه­ای از استادان و دانش­پژوهان و علاقه­مندان رشته جغرافیا انتقادات آموزنده و سودمندی را در زمینه­های مختلف جغرافیای کاربردی و ارتباط آن با جنگ تحمیلی مطرح نمودند و برای نخستین­بار چنین مجموعه­ای از نکات علمی توسط شخصیت­های آموزشی در مورد یکی از مسائل مهم و حیاتی جامعه ما به شرکت کنندگان در سمینار تقدیم شد و با این­که نخستین تجربه استادان و صاحبنظران رشته جغرافیا در جمهوری اسلامی ایران، به­شمار می­رفت، اثرات مثبت و آموزنده آن، رضایت شرکت کنندگان سمینار را فراهم نمود (مقالات سمینار جغرافیای کاربردی و جنگ، ۱۳۶۷: سه الی پنج).

ب) فهرست اثر: مروری بر سرفصل­های ارائه شده نشان می­دهد بازیابی زمین و استعدادهای سرزمینی ضرورت حاصل از جنگ و دفاع می­باشد و برای تولید قدرت درون­زا می­بایستی برنامه­ریزی­های آموزشی و پژوهشی معطوف به بازشناسی دانش سرزمین باشد. فهرست اثر برای سهولت مطالعه، در جدول زیر تنظیم شد:

جدول شماره ۱- فهرست کتاب «جغرافیای کاربردی و جنگ»

فهرست کتاب، نشان­دهنده ضرورت پرداختن به عوامل «طبیعی و اجتماعی» در «جنگ و دفاع» می­باشد. تولید داده و اطلاعات (نگاری؛ زمین­نگاری، جامعه­نگاری و …) و دستیابی به توانمندی تولید دانش (شناسی؛ زمین­شناسی، جامعه­شناسی و …) زمانی که بوم­پایه باشد، کاربردی و مفید خواهد بود. شناخت­های عمیق و زیست­بوم­شناسانه از زمین، آب، خاک، هوا، انسان، بافت جمعیتی، و محیط فرا ملی، قدرت­سازی بوم­پایه را میسر می­سازند. بازطراحی آمایش و دفاع سرزمینی و بازسازی بوم­شناختی دفاع غیر عامل فراپایدار در گرو بازنگری دانشگاه و پژوهشگاه در چنین چارچوبی است. در قسمت بعدی مروری اجمالی بر «تحقیقات» جهاد سازندگی؛ نهاد انقلابی و وزارتخانه فرابخشی در دفاع مدنی و غیر نظامی در طول دوره دفاع مقدس (۱) صورت میگیرد.