مدیریت جنگ بر اساس عقلانیت دینی
نوشتاری از حجت الاسلام دکتر علی آقا پیروز مدیر گروه مدیریت و حکمرانی اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
در مدیریت جنگ میتوان دو رویکرد کلی را مطرح ساخت. در رویکرد نخست، عقلانیت مادی معیار اصلی تصمیم سازی و سیاستگذاری است.؛ عقلانیتی که بر ارزیابی واقعبینانه از توازن قوا، سطح فناوری، ظرفیت اقتصادی، توان لجستیکی و پیامدهای ادامه درگیری تکیه دارد.
در بسیاری از منازعات، طرفین از نظر بودجه نظامی، پشتیبانی خارجی و دسترسی به فناوریهای پیشرفته در موقعیت برابر قرار ندارند و همین امر جنگ را به یک رویارویی نامتقارن تبدیل میکند. در چنین شرایطی، تصمیمگیری نمیتواند بر هیجان، شعار یا آرمانگرایی صرف استوار باشد، بلکه نیازمند محاسبه دقیق هزینهها، فرصتها و نتایج احتمالی است.
بر اساس این نگاه، هرگاه امکان جلوگیری از گسترش درگیری وجود داشته باشد، راهحلهای کمهزینهتر باید در اولویت قرار گیرند. از این منظر، مذاکره، آتشبس و حرکت بهسوی صلح پایدار، نشانه ضعف نیست، بلکه جلوهای از تدبیر در مدیریت جنگ است.
بنابراین، وظیفه اصلی سیاستگذار، حفظ منافع ملی و کاهش هزینههای انسانی، اقتصادی و امنیتی جنگ است؛ حتی اگر تحقق این هدف از مسیر گفتوگو و مهار منازعه( تسلیم) دنبال شود.
اما در مقابل ،رویکرد عقلانیت دینی قرار دارد که در آن، محاسبه ابزار و امکانات مادی نفی نمیشود، بلکه در چارچوب جهانبینی اسلامی و با توجه به سنتها و وعدههای الهی معنا مییابد.
از این دیدگاه، ارزیابی جنگ فقط به سنجش تجهیزات، تعداد نیروها یا ظرفیت نظامی محدود نیست، بلکه ایمان، حقانیت و نصرت الهی نیز بخشی از معادلهاند.
به همین دلیل، در رویاروییهای ظاهراً نامتقارن، نتیجه نهایی مطابق محاسبات صرفاً مادی رقم نمیخورد و نباید سیاستگذاری ها محدود به محاسبات مادی (عقلانیت سکولار) شود.
تاریخ ادیان و اسلام نیز نمونههایی روشن از این منطق ارائه میدهد. در ماجرای حضرت موسی(ع)، هنگامی که پیروانش خود را در آستانه شکست میدیدند، او با اطمینان گفت: «إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ» و سرانجام فرعونیان نابود شدند.
در جنگ بدر نیز مسلمانان، با وجود کمبود نیرو و تجهیزات، بر دشمنی پرشمارتر و مجهزتر غلبه کردند. این نمونهها نشان میدهد که عقلانیت دینی، محاسبه مادی را کنار نمیگذارد، اما آن را در افقی گستردهتر و در نسبت با سنتهای الهی تفسیر و محاسبه میکند.
