محال بودن کفر تامّ در انسان
نوشتاری از حجتالاسلام والمسلمین حسین عشاقی عضو سابق گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
گرایش و میل به «دین حقیقی»، گرایش و میلی است فطری که از ذات انسان جدائی ناپذیر است؛ و لذا این فرض که انسانی یافت شود که نسبت به «دین حقیقی» از هر جهت، بیمیل باشد و یا نسبت به آن کراهت و تنفر داشته باشد فرضی ممتنع و ناشدنی است.
توضیح این که انسان فطرتاً «خدا» خواه است؛ چون انسان حقیقتِ دارای کمالِ بینقص را دوست دارد؛ زیرا او دوست دارد که خودش، کامل بینقص باشد و این خود، دلیل بر این است که کامل بینقص یا «خیر مطلق» فطرتاً محبوب و مطلوب انسان است؛ و گرنه انسان، خواهان چنین حقیقتی برای خودش، نبود؛ پس کامل بینقص یا «خیر مطلق»، فطرتا محبوب انسان است؛ و نیز او فطرتا دوست دارد که خودش به چنین «خیر مطلقی» نائل شود؛ و لازمة محبت به چنین «خیر مطلقی»، تلاش و حرکت محبّ است برای رسیدن به آن «خیر مطلق»؛ پس هم بهگونة فطری، «خیر مطلق» محبوب انسان است؛ و هم انسان بهگونة فطری خواهان نیل بـه او و دستیابی به آن است؛ و هم او بهگونة فطری در تـلاش و حرکت به سـوی ایـن «خیر مطلق» است.
از طرفی اصل «دین حقیقی» مجموعة همین چند نکته است؛ چون طبق ادله و براهین، خداوند همان «خیر مطلق» است؛ لذا انسان فطرتا خداوند را که همان «خیر مطلق» است، دوست دارد؛ و نیز انسان دوست دارد که به چنین خیر مطلقی نائل شده و به چنین حقیقت کامل بینقصی دستیابد: «إِنَّا إِلَى اللَّهِ راغِبُون»؛ و نیز داشتن چنین محبتی، موجب میشود که او فطرتا و دائما برای رسیدن به کمالات در تلاش و حرکت باشد و دوست دارد که تلاشش در کسب کمالات، منتهی به خیر مطلق گردد: «وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتابا» (۷۱ فرقان)؛ پس انسان دائما متدین به «دین حقیقی» است، و گرایش و میل به «دین حقیقی» از انسان جدائی ناپذیر است و دائما برای رسیدن به «خیر مطلق» در تلاش است؛ و این همان چیزی است که در آیه (۳۰ روم) به آن اشاره شده است: «فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون» یعنی ای پیامبر بدون انحراف به راست و چپ (حَنيفاً)، رو به سوی دین کن، دینی که همان آفرینشی است که خداوند مردم را بر اساس آن آفریده است؛ و تبدیلی برای چنین آفرینشی نیست؛ این، همان دین استوار و زوال ناپذیر است (چون خصیصة فطری شیء، از آن جدائی ناپذیر است).
اما اکثر مردم این نکات را نمیدانند: «وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون»؛ گویا این جملة اخیر پاسخ به پرسشی است؛ و آن این که اگر گرایش به دین در انسان، فطری و بنابراین نسبت به او تغییر ناپذیر است پس چرا اکثر مردم، کافر و غیر مؤمناند؟ و چرا در خود قرآن نیز به این غیر مؤمن بودن اکثر مردم اعتراف شده است و مثلا گفته شده: «وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ» (۸۳ نحل) یا «وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنين» (۸ شعراء)؟
پاسخ این است که اکثر انسانها در این که مصداق کمالِ بینقص یا «خیر مطلق» چیست؟ و یا در این که چه اسباب و شرایطی موجب دستیابی به چنین خیر مطلقی است، خطا میکنند؛ و به خاطر همین خطای در مصداق، نسبت به خداوندی که واقعا مصداق «خیر مطلق» است بیمیل میگردند یا حتی از آن متنفر میشوند؛ چنانکه بسیاری از مردم ظاهربین، خیال میکنند که اعتقاد به وجود خدا مصداقی از خرافه و موجب عقبماندگی آنها است؛ لذا نسبت به وجود خدا گرفتار کفر و انکار میگردند؛ یعنی در عین این که میل فطری و گرایش ذاتی به مصداق «خیر مطلق» دارند و فطرتاً برای نیل به «خیر مطلق» در تلاش و حرکت است؛ اما آنها نسبت به گزارة (دین، موجب نیل به «خیر مطلق» است) جاهلاند؛ لذا از دین و حقائق دینی گریزان یا بیمیلاند؛ یعنی از دینی بیمیلاند که به نظرشان عنوان خرافه بر آن صادق است، نه از دینی که موجب نیل آنها به «خیر مطلق» است؛ و در واقع در مصداق عنوان «خیر مطلق» و راه وصول به آن خطا میکنند؛ و اگر حقیقت امر را بفهمند و متوجه نقش واقعی «دین» در نیل آنها به «خیر مطلق» باشند و بدانند که آنچه آنها را به «خیر مطلق» میرساند همان «دین» است، در این صورت آنها نه تنها نسبت به دین تنفر نخواهند داشت بلکه با میل و گرایش فطری، به دین و دینداری رو میآورند؛ پس این جهل به مصداق دین حقیقی و نقش آن است که موجب بیمیلی به دین یا تنفر از دین میشود نه خود «دین حقیقی»؛ و به همین خاطر در آخر آیه مورد بحث میفرماید: «وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون» یعنی چون اکثریت مردم بیدین، نسبت به نقش «دین» در کمال آنها ناآگاهاند لذا گرایش فطری آنها به «دین حقیقی»، از ناحیه آنها ظاهر نمیگردد؛ بنابراین در عین این که آنان میل فطری به «دین» دارند؛ اما نمیدانند آن محبوبشان همان حقیقت دین است؛ و ازینرو در بسیاری از آیات قرآنی سعی شده است که در مورد دین توضیح داده شود و انسان را از این ناآگاهی برهانند و به او تفهیم کنند که آنچه شما ذاتا به آن گرایش دارید همان «دین حقیقی» است مثل آیات (۱۳ الی۱۰ صف) که میگوید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجيكُمْ مِنْ عَذابٍ أَليمٍ- تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ في سَبيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْري مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً في جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ- وَ أُخْرى تُحِبُّونَها نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَريبٌ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنينَ». در این آیات برای انسانها روشن گردیده است که «دین حقیقی» که مشتمل بر ایمان به خداوند و دستورات او است، تجارت سودآوری است که انسان متدین را به «فوز عظیم» خواهد رساند؛ بلکه موجب نصرت الهی است، نصرتی که به فتح و پیروزی نزدیکی منجر میگردد «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَ فَتْحٌ قَريبٌ»؛ و این گویا به مسئله «فناء فی الله» إشاره دارد که حتی از آن «فوز عظیم» نیز بسیار بالاتر است؛ چون در این مرحله، همه به او که «کمال مطلق» است خواهند رسید و به او منقلب میشوند: «وَ إِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ» (۱۴ زخرف).
