به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، هم اندیشی علمی با موضوع “میراث کلامی رهبر شهید(ره)” توسط گروه کلام اسلامی الهیات جدید پژوهشگاه دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ ساعت ۱۲:۳۰ به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.
حجتالاسلام والمسلمین قاسم ترخان عضو هیأت علمی گروه کلام اسلامی الهیات جدید پژوهشگاه در این هم اندیشی به ایراد سخنرانی پرداخت که در ادامه میآید:
لازم به توضیح است که عنوانی که اینجانب به عنوان یافتههای خویش در حوزهی سنتهای الهی در اندیشهی رهبر شهیدمان ارائه خواهم داد، بر اساس اطلاعاتی است که در پایگاه اطلاعرسانی ایشان طی سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۲ بارگذاری شده است. به عبارت دقیقتر، تمام دادههای مرتبط با سنتهای الهی مورد بررسی قرار گرفت و این اطلاعات گردآوری شد. خوشبختانه نتایج مطلوبی حاصل گردید و در اینجا به طور خلاصه تلاش خواهد شد تا این نتایج ارائه گردد.
نکتهی نخست: تعریف سنتهای الهی از منظر ایشان. تعبیر ایشان چنین است که سنت الهی به مثابه قانون میباشد. ایشان سنت را معادل قانون و قاعده تلقی کرده و تصریح میکنند که «سنت الهی یعنی قانون». به فرمودهی ایشان، خدای متعال در عالم طبیعت و عالم انسانی قواعد و قوانینی دارد که از این قوانین به «سنتهای الهی» تعبیر میشود.
در بیان دیگر، ایشان میفرمایند: قانون دارای یک موضوع، یک حکم و یک نتیجه است. هرگاه انسان خود را با آن موضوع منطبق سازد، نتیجه قطعاً مترتب خواهد شد. برای نمونه، نصرت الهی شامل کسانی میشود که خدا را یاری میکنند. در این جا، یاری کردن دین خدا موضوع قانون، و یاری شدن از سوی خداوند نتیجه و حکم قانون به شمار میآید.
به طور خلاصه، ایشان در تعریف سنتهای الهی بیشتر بر سنتهای مشروطه — یعنی حوزهای که ارادهی انسان در آن دخالت دارد — تأکید میورزند، هرچند به سنتهای مطلق و سنت مطلق رقابتپذیر نیز اشاره فرمودهاند، که توضیحات آن متعاقباً ارائه خواهد شد.
نکتهی دوم: از نظر ایشان، سنتهای الهی هم در نظام تکوین و هم در نظام تشریع جاری هستند. بحث حاضر عمدتاً بر سنتهای تکوینی متمرکز است. در واقع میان سنتهای تکوینی و سنتهای تشریعی انطباقی وجود دارد. مقصود از سنتهای تشریعی، همان بایدها و نبایدهای شرعی است که شارع مقدس برای تنظیم امور جوامع وضع نموده است. اگر جوامع بر طبق ارادهی تشریعی حق تعالی عمل کنند، آن سنتهای تکوینی اجرا خواهند شد و این اجرا تخلفناپذیر است. یکی از مباحث مهم در بیانات ایشان، تأکید بر تخلفناپذیری سنتهای الهی میباشد.
نکتهی سوم و قابل تأمل: بحث تقسیمبندی سهگانهی سنتهای الهی. در دستهبندی سنتهای الهی از لحاظ نقش اراده، میتوان سه دستهی مشروط، مطلق و رقابتپذیر را از یکدیگر تفکیک کرد.
سنت مطلق به سنتهایی اطلاق میشود که ارادهی انسانی در آنها هیچ نقشی ندارد؛ قانون فارغ از خواست انسان اجرا میگردد. از جملهی این سنتها در بیانات ایشان میتوان به «سنت امداد» اشاره کرد. سنت امداد، یک سنت مطلق است که از آن به «سنت امداد عام» تعبیر میشود. ایشان در این خصوص به آیهی شریفهی «کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هؤُلاءِ» و آیات دیگر استناد جستهاند. معنای سنت امداد عامه آن است که خداوند هر ملتی را که تلاش کند — خواه در پی دنیا باشد، خواه در پی آخرت — امداد و یاری میکند.
هر سنت مطلقی به دنبال خود سنتی مشروط را پدید میآورد. اگر انسان خواهان دنیا باشد، سنت امداد مشروط بر اساس آن سنت عام جاری میگردد، و اگر خواهان آخرت باشد، این سنت امداد مشروط در قالب سنت نصر و دیگر سنتها نمایان میشود. البته برای جاری شدن سنت امداد خاص (یعنی سنت مشروط) شرایطی لازم است؛ از جمله اینکه در کنار تلاش و مقاومت، تقوا، ایمان و سایر عوامل نیز فراهم آید.
از دیگر سنتهای مطلقی که در بیانات ایشان بدان اشاره شده — هرچند با عنوان مطلق بیان نگردیده — «سنت ابتلا» (آزمایش) است. ایشان به کرات از آیات مربوط به ابتلا استفاده کرده و داستان جنگ احد را مطرح نمودهاند. این سنت بدان معناست که پیروزیها به سادگی به دست نمیآیند؛ پیش از سنت نصر (که سنتی مشروط است) باید سنت ابتلا (که سنتی مطلق است) جاری شود و انسان در سختیها و مشکلات، صبوری و شرایط لازم را کسب کند تا سنت نصر تحقق یابد.
سنت دیگری که در بیانات ایشان به آن اشاره شده، «سنت تحول و تغییر مستمر جوامع» است. بر اساس این سنت الهی، جوامع همواره در حال تغییرند و انسان باید از این تغییر استقبال کرده، آن را مدیریت نماید تا به پیشرفت دست یابد. این مسئله در بیانات ایشان مطرح گردیده، اما چندان بدان پرداخته نشده است.
آنچه بیش از همه در بیانات ایشان بسامد دارد و به کرات مطرح شده، سنتهای مشروط هستند. سنتهای مشروط، سنتهاییاند که بر اساس ارادهی انسانی جاری میشوند؛ بدین معنا که انسانها در تحقق آنها نقش دارند و هرگاه اراده کرده، شرایط را فراهم آورند، این سنت اجرا میگردد.
از میان سنتهای مشروط و با توجه به دغدغهی ایشان برای پیشرفت کشور، پربسامدترین آنها «سنت نصر» است. البته این سنتهای مشروط تنها به سنت نصر و پیروزی اختصاص ندارند؛ سنتهای دیگری نظیر «سنت افزایش نعمت در پرتو شکرگزاری»، «سنت هدایت الهی در پرتو جهاد» و «سنت معیت الهی» نیز در بیانات ایشان مطرح شدهاند. اما تمامی اینها به گونهای با سنت نصر مرتبط میگردند.
تعبیرات ایشان بسیار قابل تأمل است. ایشان با استناد به آیات فراوان، سنت معیت الهی را این گونه تبیین میکنند که «خدا با ماست؛ نترسید، هراس و خوف را از خود دور سازید». در این راستا، به داستان حضرت موسی (ع) و آیات متعددی استناد میجویند. گاه از آیهی «کَلَّا إِنَّ مَعِیَ رَبِّی سَیَهْدِینِ» (داستان نیل)، گاه از آیهی «لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» (داستان غار ثور)، گاه از آیهی «إِنَّنِی مَعَکُمَا أَسْمَعُ وَأَرَىٰ» (سوره شعرا، آیه ۱۵)، و گاه از آیات «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِینَ آمَنُوا»، «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِینَ» و «إِنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ» بهره میبرند.
مقصود نهایی آن است که همهی این سنن مشروط (سنت معیت، سنت افزایش نعمت با شکر، سنت هدایت الهی با جهاد) به گونهای به سنت نصر منتهی میشوند. ایشان در واقع به جامعه این پیام را منتقل میکنند که: «شما به وظیفهی خود عمل کنید، خداوند شما را یاری خواهد کرد؛ نترسید و پیروز خواهید شد.»
در ادامه، به یکی از بحثهای اساسی یعنی استدلالات قرآنی ایشان برای اثبات سنت نصر میپردازیم. این مسئله از سرخطهای مهم بحث به شمار میرود. نکتۀ دیگر آنکه ایشان مسائل را صرفاً به صورت نظری مطرح نکردهاند، بلکه استدلال قرآنی را همراه با شرایط جریان سنت بیان میکنند و تأکید میورزند که «امروز جامعهی ما، مردم ایران، مردم فلسطین و دیگر ملتها این شرایط را دارند».
از جمله آیاتی که ایشان برای سنت نصر بدان استناد کردهاند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: سوره محمد، آیهی ۷ («یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ») که بر اساس تحقیق صورتگرفته حداقل ۲۲ بار در بیانات ایشان تکرار شده است. همچنین آیات «وَلَوْ قَاتَلَکُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبَارَ» (سوره فتح، آیه ۲۲)، «إِنَّ اللَّهَ یَدْفَعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» (سوره حج، آیه ۳۸)، آیهی ۱۷ سوره رعد، و «وَکَانَ حَقًّا عَلَیْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِینَ» (سوره روم، آیه ۴۷). همهی این آیات در تبیین سنت نصر و قانون یاری الهی به کار رفتهاند.
از دیگر محورهای مورد توجه ایشان، شرایط تحقق سنت نصر است. ایشان بارها با استناد به آیات مختلف، شروط زیر را مطرح کردهاند:
۱. نصرت دین خدا (یاری کردن دین الهی)
۲. مجاهدت و ایستادگی
۳. بصیرت و شناخت صحیح
۴. اخلاص و نیت خدایی
به عبارت دیگر، هرگاه انسان با اخلاص در راه خدا گام بردارد، بصیرت داشته باشد، مجاهدت کند و دین خدا را یاری نماید، سنت الهی نصر تحقق خواهد یافت.
بحث مصادیق سنت نصر نیز عرصهی گستردهای را در بر میگیرد. ایشان در تطبیق و بیان مصداق، حوادث صدر اسلام، پیروزی انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، شکست رژیم صهیونیستی در جنگ ۳۳ روزه (در برابر حزبالله)، شکست این رژیم در جنگهای ۲۲ روزه و ۸ روزه، و نیز ایستادگی مردم غزه را به عنوان مصادیق روشن از جریان سنت نصر برشمردهاند که شامل حال امت اسلامی گردیده است.
نکتهی حائز اهمیت آنکه ایشان در کنار سنت نصر، از «سنت خلف» (جایگزینی) نیز سخن گفتهاند؛ بدین معنا که اگر انسانی در راه خدا مال یا جان خود را فدا کند، خداوند نه تنها آن را کاهش نمیدهد، بلکه افزایش نیز میبخشد. همچنین از «سنت تدمیر» (نابودی) نام بردهاند که آن نیز سنتی مشروط است.
سخن پایانی آنکه این مطالب ذیل «سنت مطلق رقابتپذیر» قرار میگیرد. جریان حرکت تاریخ برای رسیدن به نقطهای که دین خدا حاکم شود، یک سنت قطعی الهی است. خداوند وعده داده و قطعاً آن را اجرا خواهد کرد. اگر ما در این راه گام برنداریم، دیگرانی خواهند آمد تا این قانون اجرا گردد. بر اساس توضیحات ایشان، از یک سو ارادهی انسان در کم و کیف اجرای این سنت تأثیرگذار است (و در صورت غفلت، اجرای آن به تأخیر میافتد)، و از سوی دیگر این قانونی حتمی است که چه انسان بخواهد و چه نخواهد، به وقوع خواهد پیوست. این همان «سنت استخلاف صالحان» است که ذیل سنت مطلق رقابتپذیر قرار میگیرد.
این بحث مفصل، به مقالهای تبدیل شده که اینجانب آن را به یکی از مجلات علمی ارائه کردهام. امید میرود به زودی منتشر گردد و مباحث عمیق مطرحشده از سوی رهبر شهید در اختیار جامعهی نخبگانی قرار گیرد.
در پایان، بار دیگر مراتب تشکر و قدردانی خود را ابراز میدارم.
