دفاع مقدس (۳) و کارکرد دفاعی خدمات اکوسیستمی سرزمین
نوشتاری از دکتر محمود مهام عضو هیات علمی گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه؛
«سرزمین» به مثابه یکی از ارکان تولید قدرت درونزا، مفهومی خطی و صرفاً سیاسی نیست، بلکه واقعیت و موجودیتی اکوسیستمی است. در واقع، با «اکوسیستم زمین» روبرو هستیم و بسته به «مقیاس» انتخاب شده، محدوده مطالعاتی و فضایی روشن میگردد. «سرزمین»، ترکیب و پیوندی از اکوسیستم طبیعی و اکوسیستم اجتماعی است. بنابراین، مفاهیم مهمی چون «سرمایه اکولوژیکی»، «جنگ اکولوژیکی»، «دفاع اکولوژیکی»، «سواد اکولوژیکی»، «جهل اکولوژیکی»، «آینده اکولوژیکی»، «تغییرات اجتماعی-اکولوژیک»، و … در زمان های صلح و جنگ، دارای معنا و مصداق هستند. ویژگیهای سرزمینی و «استعدادشناسی سرزمین» و «هویت زیستی» مبتنی بر آن، «بوم شناسی مساله» را روشن میسازد که برای ادوار «صلح» و «جنگ»، حیاتی هستند. نکته کلیدی، در انتخاب «نوع الگوها» و چگونگی «ادراک سرزمین» در دو حوزه «نخبگانی» و «عمومی»، نهفته است. تک سامانه های زمین نظیر هوا سپهر، آب سپهر، یخ سپهر، سنگ سپهر و خشکی برای تحلیل وضعیت و استعدادهای سرزمین، کفایت نمیکنند و نیاز به درک پیوندی و همبستی از «اکوسیستم زمین» وجود دارد. درک شبکه ای حائز اهمیت است. به عنوان مثال، «شبکه ملی اکولوژیکی» و تغییرات آن، بسیار تاثیرگذار است. علاوه بر این، کوهستان به مثابه یک اکوسیستم و دارای خدمات گوناگون نیز نمونه با اهمیت دیگری در «دفاع سرزمینی» میباشد. ایران با میانگین ارتفاع ۱۰۰۰ متر از سطح دریا، مرتفع ترین کشور جهان شناخته میشود. بنابراین، این پرسش مطرح میشود که تاثیرات اجتماعی-اکولوژیک این واقعیت زیستی بر الگوی پیشرفت و دفاع سرزمینی چگونه است؟ پاسخ به چنین سوالاتی نیازمند «نقشه» است و «تفسیر نقشه» عمدتاً عبارت از توصیف و تشریح عوامل طبیعی و انسانی میباشد. واقعیت این است که تجریه و تحلیل محدود به تحلیلهای توپوگرافی، ساختمانی و مورفولوژی نمیشود و تحلیل «انسانی» هم بخشی لاینفک از تفسیر صحیح نقشه است. جنگ تحمیلی سوم که در گام دوم انقلاب و با بازه زمانی رو به افزایش، در جریان است، به تدریج سرمایه ها و دارایی های سرزمینی را که زیرساخت های حیاتی برای دفاع سرزمینی هستند، هویدا و آشکارتر میسازد. یکی از مفاهیم کلیدی که نیازمند بازشناسی است، «خدمات اکوسیستمی» میباشد. «خدمات اکوسیستمی» که با فروکاهی و فردگرایی برای «ارزشگذاری» روبرو بوده است، در جنگ رمضان (جنگ استقلال)، واقعیت دیگری را متبلور ساخته است: کارکرد دفاعی. تا پیش از این، روشهای ارزشگذاری مانند هزینه سفر، رفتار پیشگیرانه، قیمت کیفی، تابع تولید، هزینه جایگزینی و ترجیح بیانشونده، مورد توجه بودند زیرا کارکردهای اکوسیستمی شامل مواردی چون خدمات تنظیمی، کارکردهای زیستگاهی، خدمات تفریحی و گردشگری و فرهنگی (معنوی، مذهبی و میراثی) بودند. با توجه به محوریت حمایت از زیست و حیات بشری در مفهوم «خدمات اکوسیستمی»، کارکرد دفاعی اکوسیستم باید به فهرست خدمات برای «شناسایی و تعریف» از یکسو و «ارزشگذاری» از سوی دیگر، افزوده شود. جریان خدمات اکوسیستمی در هر دوره زمانی حائز اهمیت است. تغییرات شبکه ای در این خدمات، تاثیر مستقیمی بر «یکپارچگی سرزمین» در ابعاد طبیعی و اجتماعی دارند. این تغییرات، تاثیر مستقیمی بر الگوی آمایش سرزمین در آینده خواهند داشت. با آشکار شدن و آگاهی روزافزون در مورد «زیرساختهای اکولوژیک» به مثابه سازهها و داراییهای استراتژیک، برنامهریزی استفاده از سرزمین، آینده متفاوتی پیدا میکند زیرا «دفاع سرزمینی» نه کهنه میشود و نه در جهان کنونی و آینده میتواند از اولویت اول برنامه های پیشرفت، خارج شود. بنابراین، ارزش آتی خدمات اکوسیستمی و تغییرات آن، مترادف با آینده توان، تاب آوری و تغییرات ظرفیت دفاعی (زیستی-مدنی-نظامی) است. نکته ای که آینده دفاع سرزمینی و دفع تهاجم احتمالی آینده را تحت تاثیر جدی قرار خواهد داد. توجه به کمیت و کیفیت آگاهی از سواد و جهل اجتماعی-اکولوژیک و کارکرد دفاعی خدمات اکوسیستمی در سطوح دانشی-نهادی-سیاستی، نیازی آموزشی -پژوهشی است. پاسخگویی به این نیاز در دوره پسا جنگ تحمیلی که «بازسازی» و «انتقال تجارب دفاعی» در عرصه عمومی و اجتماعی در دستور کار قرار میگیرند، دارای موضوعیت برای الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت و آمایش سرزمین در مقیاس ملی است.
