تحلیل و تبیین آیهای مانند یا برتر از آیت پیشین (بررسی تطبیقی مفهوم «نسخ» در قرآن و کاربست آن در اندیشه سیاسی رهبری معظم)
(از سلسله خلاصه مقالات تحلیل و تبیین پیام اول مقام معظم رهبری حضرت آیت الله سیدمجتبی خامنهای – مد ظله)
نویسنده مقاله: حجت الاسلام دکتر قاسم ترخان عضو هیأت علمی گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
رهبر معظم انقلاب با نگاه ژرف خود، «نعمت رهبری شهید» را یک «آیت» بزرگ الهی دانستند که مهلتش به سر آمد (به دلیل شهادت). اما سنت الهی نسخ، ایجاب میکرد که خداوند «خیر منها أو مثلها» به جای آن بنهد. و آن «خیر» یا «مثل» چیزی نبود جز حضور عمّارگونه، آگاه و فداکار ملت ایران.
این حضور، از چند جهت «برتر» از نعمت پیشین بود:
الف) عمومیت: رهبری یک فرد است، اما حضور مردم میلیونی است. نسخ فرد به جمع، نشانه قوت و گستردگی نعمت جدید است.
ب) ماندگاری: عمر یک رهبر محدود است، اما «امت امام» تا زمانی که به وظیفه خود عمل کند، مانا است.
ج) مقاومت در برابر ضربههای سخت: رهبری را میتوان با یک ترور از میان برد، اما نمیتوان میلیونها انسان معتقد را سرکوب کرد.
از این رو، سخن رهبری معظم که فرمودند: «اگر قدرت شما در صحنه ظاهر نشود، نه رهبری و نه هیچ دستگاه دیگری کارایی ندارد» یک هشدار جدی و نیز یک بشارت است. هشدار به اینکه مبادا مردم نقش خود را فراموش کنند و به حاشیه رانده شوند؛ و بشارت به اینکه اگر مردم در صحنه باشند، هیچ قدرتی یارای مقابله با آنان را ندارد.
آیه شریفه «مَا نَنسَخ مِن آیَةٍ أَو نُنسِها نَأْتِ بِخَیرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا» (بقره: ۱۰۶) از جمله آیات کلیدی در فهم سنت الهی در تغییر، جانشینی و تکامل احکام و نشانههای ربوبی است. با تکیه بر برداشت لطیف و بدیع رهبر معظم انقلاب اسلامی (آیتالله سید مجتبی حسینی خامنهای) از این آیه، میتوان دریافت چگونه ایشان «نقش عظیم مردم» را در خلأ ناشی از شهادت رهبر پیشین، بهمثابه «نعمتی بهتر یا مانند آن نعمت ازدسترفته» تفسیر کردهاند. با دو محور اصلی «بنیانهای نظری» و «سیره عملی» امامین انقلاب (امام خمینی و رهبر شهید آیتالله سید علی خامنهای)، این باور قابل تبیین است که مردم در نظام اسلامی نهتنها موضوع مشروعیت، بلکه فاعلیت تاریخی و امامت امت را دارا هستند. با استناد به آیات و روایات و تحلیل تطبیقی داستان حضرت موسی (ع) و امت کنونی ایران، روشن میشود که «ربیون» و «اصحاب رهبر شهید» چگونه با ایمان به سنتهای الهی، بنبستهای ظاهری را شکسته و به الگویی نوین از غیرت دینی و سیاسی تبدیل شدهاند.
در نهایت، این برداشت لطیف از آیه نسخ، گامی بزرگ در جهت «مردمیسازی الهیات سیاسی» و «الهیبخشی به کنش جمعی» است. انقلاب اسلامی به ما آموخت که «ملت» میتواند امام باشد، میتواند آیت باشد، و میتواند جانشین بهترین نعمتها گردد. این همان «سنت جعل امامت» است که در قرآن وعده داده شده و در تاریخ معاصر ایران به ظهور رسیده است.
«إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ» (رعد: ۱۱)
و ملت ایران ثابت کرد که تغییر خود را به نفع حق، آغاز کرده و خداوند نیز سرنوشت آنان را به عزت و پیروزی تغییر خواهد داد.
(تهیه خلاصه توسط: پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی)
