صبر و سروری
یادداشتی از حجت الاسلام دکتر امیر آقاجانلو عضو هیئت علمی گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
بین صبر و تحمل و استقامت تفاوت است. صبر، خویشتنداری از مقابله و پاسخ است اینکه در مقابل ناملائمت ها، چیزی نگویی و کاری نکنی. صبر برای جایی است که می توان کاری کرد اما از انجام آن صرف نظر می کنیم. صبر بازداشتن نفس است ز انجام فعل تا جایی که صبر را حبس نفس هم دانسته اند.
اما تحمل در معنایی نزدیک به صبر به معنای نادیده گرفتن است. به خصوص در مورد چیزهایی که انسان قادر به تغییر آنها و یا انجامرکاری در برابر آنها نیست.تحمل همان فرو خوردن خشم است. آرامش صبر در آن نیست اما طوفان را در خویش خاموش می کنیم.
استقامت به معنای انجام و مواظبت بر تکرار چیزی است.استقامت به معنای انجام و واکنش است هنگام استقامت، فعالانه وارد کاری می شویم.
ما در مقابل تجاوز ظالمان، مقاومت و استقامت می کنیم و در برابر ناملائمت های تجاوز باید صبر پیشه کرد. طبیعی است که برخی امور در این زمان مطابق میل ما نباشند و حتی ممکن است در این وضعیت، کسانی با تصمیم های نامناسب عمدی یا غیر عمدی بر دشواری شرایط اضافه کنند اما اینجا مقام صبر و صبوری است.
صبر یعنی انسان به هنگام نزول مصیبت، از بی تابی و جزع و از مقابله به مثل پرهیز کند. چنین صبری در روایت امام صادق (ع) ثواب شهید برایش منظور شده است.
قرآن کریم هنگامی که دعوت به صبر می کند، صبر را متصف به زیبایی می خواهد، فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا(معارج،۵) صبر زیبا چیست؟
صبر جميل صبرى است كه در آن شايبهاى از بىتابى و شكايت نباشد. صبر در برابر حوادث سخت و طوفانهاى سهمگین نشانه شخصيت و وسعت روح آدمى است. يك نسيم ملايم مىتواند آب استخر كوچكى را به حركت در آورد، اما اقيانوسهاى بزرگ، بزرگترين طوفانها را هم در خود مىپذيرند، و آرامش آنها بر هم نمىخورد.
افراد با ايمان و پرظرفيت كسانى هستند كه در اين گونه حوادث هرگز پيمانه صبرشان لبريز نمىگردد، و سخن و فعلی كه نشان دهنده ناسپاسى و كفران و بىتابى و جزع باشد از ایشان سر نمی زند.
صبوری به معنای سرکوب احساسات نیست چرا که دیده ایم اولیای خدا هم در مصیبت ها ابراز احساسات می کنند. می توان در مواجهه با مصائب به هم دردی و سوگواری پرداخت اما نباید از دایره شکیبایی خارج شد و بی تابی کرد.
درقرآن و روایات برای چنین صبری نوید سروری داده شده. قرآن کریم می فرماید: «و چون شكيبايى كردند و به آيات ما يقين داشتند، برخى از آنان را پيشوايانى قرار داديم كه به فرمان ما [مردم را] هدايت مىكردند.» پاداش صبر و ایمان، پیشوایی و پیشروی است.
سروری نه فقط به عنوان پاداش صبوران بلکه از این رو به ایشان اعطا می شود که آنها با صبر توانسته اند به کمال و غنای شخصیتی برسند و قلب آنها وسعتی به اندازه همه مصائبی یافته که در مقابل آن صبور بوده اند.
از ملاکات کوچکی و بزرگی شخصیت انسان نحوه مواجهه با مصائب است. اینکه انسان در مقابل چه اموری، قرار و وقار خویش ر از دست می دهد و به رفتاری دست می زند.
گاهی کمترین سختی ها و کوچک ترین علاقه ها انسان را از مسیر صلاح و عقل خارج می کنند و بی قراری و بی تابی بر انسان غلبه می کند اما گاهی نفس به چنان قوت و جایگاهی می رسد که بزرگترین مصائب هم در آن اقیانوس بیکران، تلاطمی ایجاد نمی کند. هرچه روح بزرگتر شود، سختی ها و تلاطم ها در مقابلش کوچک تر خواهند شد.
در کتاب اصول کافی از امام صادق (ع) روایت شده که مي فرمود: آزاد مرد در همه احوال آزاد مرد است اگر گرفتارى برايش پيش آيد، صبر كند، و اگر مصيبتها بر سرش ريزد، او را شكسته نكند، حتی اگر اسير و مغلوب گردد و سختى جايگزين آسايشش شود چنان كه يوسف صديق چنین شد، بردگى و شکست و تاريكى و ترس چاه و آنچه بر سرش آمد به او آسیبی نزد تا خدا بر او منت گذارد و ستمگر سركش را بنده او كرد، بعد از آنكه مالك او بود، خدا او را به رسالت فرستاد و به خاطر او به امتى رحم كرد، صبر اين چنين است، و خير در پى دارد، پس شكيبا باشيد و دل به شكيبائى دهيد تا پاداش بينيد.
