مبانی خدا شناختی اقتصاد اسلامی
(توحید در ربوبیت)
نوشتاری از حجت الاسلام والمسلمین سیدحسین میرمعزی عضو هیات علمی گروه اقتصاد اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
سلسله یادداشت هایی از منظومه اندیشه های اقتصادی امام شهید حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای (سلام الله علیه)
یادداشت پنجم
از دیدگاه ایشان ربّ دارای سه معنای مختلف است:
- مدبر، گرداننده و سیاستگذار (کردگار)؛
- پرورش دهنده، رشد دهنده، افزایش دهنده (پروردگار)؛
- مالک و صاحب اختیار (خداوندگار)
خداوند رب العالمین است؛ یعنی مدبّر، پرورش دهنده و مالک و صاحب همه جهانها است.
توحید، صلاحیت هر گونه طراحی و کارگردانی مستقل را از غیرخدا سلب میکند و چون خداوند آفریننده انسان و جهان است، ذخائر و استعدادها وانرژیهای نهفته در انسان و جهان و میزان کاربرد و مورد مصرف و نحوه التقاء آنها را او میداند. در نتیجه فقط او میتواند شیوه زندگی و خط مشی حرکت وی در این نظام تکوین و نظام اجتماعی او را ترسیم نماید و هر گونه دخالتی از سوی دیگران، در تعیین مسیر و خط مشی عملی انسانها، دستاندازی به قلمرو خدایی و ادعای الوهیت و موجب شرک است.
تحلیل اقتصادی
بحث ربوبیت خداوند متعال در امتداد توحید، در سبک زندگی، نظام پردازی و نظام سازی اسلامی در همة عرصه ها به ویژه در عرصه اقتصاد بسیار مهم است و نشان دهنده تفاوت بنیادین سبک زندگی و نظام اقتصاد اسلامی با سبک زندگی و نظام های اقتصادی دیگر است. در نظام اقتصادی سوسیالیستی خداوند کلاً نفی میشود و لذا ربوبیت تکوینی و تشریعی خداوند منتفی به انتفاء موضوع است. نظام اقتصاد سرمایه داری نیز مبتنی بر اصل دئیسم است. بر اساس این اصل خداوند خالق جهان هستی است. او عالم طبیعت را بر اساس قانونمندیهایی بوجود آورده است و جهان هستی بر اساس این قوانین به صورت خودکار به حیات خویش ادامه میدهد و پس از خلقت در جریان عالم هیچ دخالت نمیکند.
در نتیجه سبک زندگی در عرصه رفتارهای اقتصادی و نیز نظام اقتصادی در این دو مکتب منقطع از خداوند طراحی و پیاده سازی میشود.
از دیدگاه مقام معظم رهبری خداوند نه تنها خالق این عالم است بلکه نسبت به این عالم ربوبیت تکوینی و تشریعی دارد و آن به آن در حال تدبیر و حکمفرمایی در این عالم است. بر این اساس لازم است سبک زندگی مطلوب فرد مسلمان در عرصه اقتصاد و نیز نظام مطلوب اقتصادی جامعه توسط خداوند متعال ترسیم شود و همچنین تغییر وضع موجود به سمت وضع مطلوب اقتصادی در فرد و جامعه نیز باید در چارچوب تدابیر الهی صورت پذیرد.
گر چه اصل ربوبیت مستمر خداوند متعال، بیانگر تفاوت بنیادین نظام اقتصادی اسلام با نظامهای سرمایه داری و سوسیالیستی است؛ ولی چنانکه پیش از این بیان شد، آنچه در نظام پردازی و نظام سازی اسلامی مهم است چگونگی این ربوبیت است.
مقام معظم رهبری در بیانات خود برخی از ویژگیهای ربوبیت خداوند را بیان کرده اند. که در ادامه به آن میپردازیم.
ربوبیت و رحمت
از دیدگاه ایشان جهت و مضمون این ربوبیت رحمت الهی است. یعنی خداوند متعال تدبیر و پرورش جهان هستی را در راستای رحمت واسعه و خاص خود انجام میدهد.
خداوند دارای دو نوع صفت رحمت است؛ یکی صفت رحمان است که دلالت بر رحمت همگانی و فراگیر خداوند نسبت به همه جهان هستی میکند و عبارت است از رحمت خلق موجودات و هدایت عمومی و تکوینی هر یک از آنها به سمت رشد و کمال متناسب با آن موجود. دوم صفت رحیم است که دلالت بر رحمت خاصی است که مخصوص مؤمنین است و شامل هدایت خاص و مغفرت و پاداش و رضوان الهی برای مؤمنین است. برای مثال خداوند نسبت به مجاهدین در راه او دارای هدایت خاص تکوینی است.
ربوبیت و عدالت
مهمترین ویژگی ربوبیت الهی آن است که این ربوبیت بر اساس عدالت صورت میگیرد. ربوبیت نسبت به عالم هستی و آسمان و زمین بر اساس عدالت است. رسول خدا(صلّیاللهعلیهوآله) در حدیثی اینچنین فرمودند: «بِالعَدلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَرض» یعنی «عالم و آسمان و زمین قائم به عدالت است. عدالت در بنیان عالم و آفرینش، نقش اساسی دارد؛ یعنی سنّت آفرینش، عدل است. عدالت در این حدیث به معنای عام؛ یعنی توازن صحیح و اعتدال و عدم خروج از حد است که در همه هستی وجود دارد.
ربوبیت نسبت به انسان نیز بر محور عدالت است و خداوند به بندگان خود ظلم نمیکند. و ارسال رسل و انزال کتب از سوی خداوند نیز به منظور اقامه عدل در زندگی انسان، جامعه انسانی، نظام و تمدن اسلامی است.
ربوبیت و رزاقیت
یکی از جلوه های ربوبیت خداوند رزاقیت او است. رزق و روزی همه موجودات را خداوند متعال تقدیر میکند و او است که باب روزی انسانها را میگشاید و یا میبندد.
این بدان معنا نیست كه روزى هر كس از پيش تعيين شده و حتى اگر تلاش نكند، به او خواهد رسيد؛ زيرا خداوند متعال، از طريق اسبابى كه در هستى قرار دارد، روزى بندگان را تقدير مىكند و هرگز نظام علّى و معلولى جهان هستی را لغو نمىسازد.
البته، همانگونه که در مبانی جهان شناختی خواهد آمد، جهان هستی به دو عالَم مادی و مجرد یا ملک و ملکوت یا غیب و شهود تقسیم میشود و در عالم غیب نیز نظام علی و معلولی حاکم است و بین این دو نظام علی و معلولی در عالم غیب و شهود نیز رابطه طولی وجود دارد. در جهان بينى الاهى عوامل معنوى به اندازهى علل مادى، حتى بيشتر از آن در زندگی و روزى انسانها نقش دارد؛ براى مثال دعا کلید گنجینه های غیب الهی را در اختیار انسان قرار میدهد و انسان میتواند از طریق دعا به خواسته های مادی و معنوی خود برسد.
تحلیل اقتصادی
نتیجه آنکه ربوبیت تکوینی وتشریعی خداوند در جهت رشد و کمال موجودات جهان هستی و انسان است و ربوبیت خداوند عدالت محور است و در آن رزق مادی و معنوی همه موجودات در چارچوب نظام علی و معلولی مادی و مجرد عالم توسط خداوند متعال تقدیر میشود.
انسان سازی، جامعه پردازی، نظام سازی و تمدن سازی نیز باید در چارچوب ربوبیت تکوینی و تشریع خداوند در جهت هدایت و رشد انسان و جامعه انسانی به سوی کمال و قرب الهی و بر محور عدالت و با این پیش فرض که همه نعمت های مادی و معنوی توسط خداوند در چارچوب نظام علی ومعلولی عالم غیب و شهود تقدیر میشود، انجام شود.
بر این اساس نظام اقتصادی اسلام نیز باید در چارچوب ربوبیت الهی با ویژگیهای فوق قرار گیرد و این امر مستلزم آن است که اهداف نظام اقتصادی اسلام اموری باشند که زمینه های مادی رشد و تعالی انسان و جامعه انسانی را فراهم میآورند و عدالت اقتصادی (رفع فقر و توزیع عادلانه درآمد و ثروت) در این نظام هدف اصلی باشد و اهداف دیگر همچون رشد و امنیت و افزایش ثروت و مانند آن مشروط به عدالت شوند. همچنین باید فرایندها، قوانین، سیاستها و برنامه های اقتصادی عدالت محور و در چارچوب نظام علی و معلولی مادی و مجرد جهان هستی باشد.
