جهاد و سیاست حکمت بنیاد
نوشتاری از حجت الاسلام و المسلمین امیر آقاجانلو عضو هیات علمی گروه فلسفه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
در انتهای کتاب شواهدالربوبیه ملاصدرا به بیان اسرار و منافع عبادات و ذکر پایه ها و اصول رفتار و اعمال انسانی می پردازد و می گوید: «غرض از وضع قوانین الهی این است که عالم شهادت به خدمت غیب درآید و شهوات خدمتگزار عقل شوند و جزء [عالم ملک] به کل [عالم ملکوت] بازگشت نماید و دنیا به سمت آخرت سوق و هجرت پیدا کند و امر محسوس، معقول شود.»[۱]
در این مجال کوتاه نمی توان به شرح فنی وتخصصی این عبارات و عبارت بعد پرداخت اما به طورخلاصه اینکه سرّ و فائده شریعت یا به زبان امروزی، فلسفه و غایات عبادات این است که انسان از عالم ماده و کثرت فاصله گیرد تا به عالم ملکوت و وحدت نائل شود. با عبادات می توان شهوات را به خدمت عقل درآورد و افسار گسیختگی لذائذ و غفلت را درمان کرد. در غیراینصورت زندگی درعالم ماده و گرایش طبع انسان به لذات و شهوات از سویی و قدرت و استیلا از سوی دیگر موجب فساد و تباهی حیات انسانی خواهد شد.
در ادامه ملاصدرا غایت دیگری هم برای اقامه عبادات ذکر می کند که همان نفی ظلم و بسط عدالت است. از نظر او ترغیب مردم به این امور و نهی از مخالفت با آنها برای این است که ظلم برچیده شده و عدل قائم شود. در اینجا ملاصدرا به اصل مهمی اشاره می کند که باید آن را از ارکان «سیاست حکمت بنیاد» دانست اینکه: «اذا قام العدل، خدمت الشهوات للعقول و اذا قام الجور، خدمت العقول للشهوات»[۲]
یعنی ملاک برپایی جامعه فضیلت محور، برپایی عدالت است اگر عدالت برپا شود شهوات خدمتگزار عقل می شوند(حاکمیت عقل هم نشانه جامعه عادلانه است و هم علت شکل گیری آن). و اگر ظلم برپا شود، عقل به خدمت شهوت در می آید. این اصل اساسی ملاک خوبی برای شناسایی جوامع است. آن شهر و جامعه ای که در آن، عقل به خدمت شهوت و لذت درآمده و نوکری منفعت خواهی را می کند، شهر ظلم و جور است. در شهر جور، عقل تبدیل به خدعه و حیله می شود تا امیال و شهوات را ارضا کند. عقل در خدمت سلطه و استیلا بر دیگران قرار می گیرد و زورگویی اصل اساسی جامعه می شود.
شهر عدل، آن است که عقل بر صدر می نشیند و شهوات به میزان و معیار عقل، تن می دهند. شهوت و غضب نمی توانند بی محابا بر ساحت حیات فردی و جمعی انسان ها حکمرانی کنند. عقل نه تنها در خدمت منافع و امیال نیست بلکه تبدیل به مهم ترین عامل نفی سلطه و استیلا می شود.
ملاصدرا در ادامه مهم ترین اعمال عبادی انسان را نماز، روزه، حج، زکات و جهاد می داند و پس از بیان فوائد و اسرار چهارتای اول، درباره جهاد اینگونه می گوید:
«جهاد موجب [۱]دفع دشمنان خداوند، [۲] مبارزه با راهزنان و دزدان طریق نجات و رهایی مردم از هلاکت، [۳] ترک توجه به عالم زودگذر دنیا، [۴] تشویق نفس به بذل جان و مال و اهل و اولاد در راه خدا است و رحلت روح از این دنیا در این حالت [یعنی حالت شهادت] موجب حسن خاتمه و ورود بر خداست. آنکه اینگونه رحلت کند چیزی را که قابل حسرت خوردن باشد از دست نداده چرا که امور دنیا همه در معرض زوال و نبودی است.»[۳]
جهاد از مهم ترین ابزارهای شکل دهی و محافظت از جامعه عقلانی و عدل محور است. جهاد است که دست دشمنان خدا را قطع می کند و راهزنان مسیر سعادت انسانی را سرجای خود می نشاند. آنکه در مسیر جهاد به شهادت می رسد، اول از همه به مقام قرب الهی نائل شده و دوم اینکه در مسیر مهم ترین آمال بشری حرکت کرده یعنی ساختن مدینه عقل محور که همان مدینه فاضله است و سوم، چیزی را از دست می دهد که به هرحال در حال زوال و نابودی است.
امروز جهاد ما جهاد عقل در مقابل نیرنگ و پلیدی است. مدت ها ست که غرب، عقل را نه برای حکمت و سلوک انسانی بلکه برای بسط تکنیک و توسعه سلطه و استیلا و اطفای مطلق غرائز به خدمت گرفته و آنچه علنی فریاد می زند توحش و زیاده خواهی است. مقابله با چنین جامعه ای در واقع ایستادن در موقف دفاع از عقل وانسانیت است. امروز ایران اسلامی سنگر مهم انسانیت در مقابل توحش و انسان زدایی است.
[۱] – شواهد الربوبیه، ملاصدرا، قم: بوستان کتاب، ص ۴۲۹
[۲] – همان
[۳] – همان، ۴۳۱.
