به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، نشست علمی «تحقیقات اجتماعی اکولوژیک در جهاد سازندگی» به همت گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و به مناسبت هفته جهاد سازندگی، روز ۱۸ خرداد ۱۴۰۵ در محل پژوهشگاه برگزار شد.
این نشست با هدف بازشناسی تجربه جهاد سازندگی به عنوان یکی از نهادهای نوآور و اثرگذار انقلاب اسلامی و بررسی شیوه پژوهشها و مطالعاتی که در این نهاد انجام میشد، برگزار گردید. در این راستا از مهندس محمدعلی دلگرم، از پیشکسوتان جهاد سازندگی ، دعوت شد تا به بیان تجربهها و خاطرات خود از فعالیتهای پژوهشی و اجرایی جهاد بپردازد.
در ابتدای جلسه، دکتر محسن ردادی مدیر گروه مطالعات انقلاب اسلامی پژوهشگاه بر ضرورت بازخوانی تجربههای نهادی انقلاب اسلامی تأکید کرد.
در ادامه، دکتر محمودمهام دبیرعلمی نشست، به تبیین جایگاه تحقیقات در جهاد سازندگی پرداخت و اظهار داشت که جهاد سازندگی نهادی مأموریتمحور بود که بقای خود را در تعریف مأموریتهای جدید و پاسخ به مسائل واقعی جامعه جستوجو میکرد.
وی با اشاره به تفاوت الگوی توسعه در جهاد سازندگی با الگوهای متعارف نوسازی گفت: «جهاد سازندگی به جای تمرکز صرف بر پروژههای عمرانی، تلاش میکرد مسائل را در بستر بومشناختی و اجتماعی هر منطقه درک کند. از همین رو، رفع محرومیت صرفاً به معنای ارائه خدمات نبود، بلکه شناسایی و رفع عوامل محرومیتزا نیز در دستور کار قرار داشت.»
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی همچنین یکی از ویژگیهای مهم جهاد سازندگی را توجه به تولید و گردآوری اطلاعات دانست و افزود: «جهاد برای تصمیمگیری و برنامهریزی به دنبال شناخت دقیق مسائل بود و در بسیاری از حوزهها به تولید داده و اطلاعات میپرداخت؛ موضوعی که همچنان یکی از چالشهای مهم نظام حکمرانی کشور محسوب میشود.»
در ادامه نشست، مهندس محمدعلی دلگرم به تشریح ابعاد مختلف فعالیتهای پژوهشی و اجتماعی جهاد سازندگی پرداخت. وی با اشاره به پیوند عمیق میان پژوهش و عمل در جهاد گفت: «جهاد سازندگی صرفاً یک نهاد عمرانی نبود. در هر اردوی جهادی، مسائل متنوعی از جامعهشناسی روستا گرفته تا کشاورزی، بهداشت، فرهنگ و حتی مناسبات قدرت در روستاها مورد توجه قرار میگرفت. پژوهش بخشی جداییناپذیر از فعالیتهای جهاد بود و بسیاری از تصمیمها بر اساس شناخت میدانی اتخاذ میشد.»
وی افزود: «اعتماد مردم مهمترین سرمایه جهاد بود. جهادگران در کنار فعالیتهای عمرانی، در حل مسائل اجتماعی و فرهنگی نیز نقش ایفا میکردند. از ایجاد سازوکارهای مشارکت محلی گرفته تا حل اختلافات خانوادگی، مبارزه با اعتیاد، تشکیل شوراهای روستایی و کمک به ارتقای کیفیت زندگی مردم، همگی بخشی از مأموریت جهاد محسوب میشد.»
این پیشکسوت جهاد سازندگی با اشاره به رویکرد مسئلهمحور و نیازمحور تحقیقات در جهاد اظهار داشت: «پژوهش در جهاد از میدان جدا نبود. مسائل واقعی مردم، نقطه آغاز تحقیق بود و نتایج پژوهش نیز مستقیماً در خدمت حل همان مسائل قرار میگرفت. به همین دلیل بسیاری از پروژهها با کمترین هزینه و بیشترین اثربخشی اجرا میشد.»
دلگرم در بخش دیگری از سخنان خود به برخی نوآوریهای فنی جهاد اشاره کرد و گفت: «در جهاد سازندگی طرحهای متعددی برای دستیابی به خودکفایی و استقلال کشور اجرا شد. برای نمونه، سامانهای برای تولید گاز از طریق تخمیر فضولات دامی طراحی شده بود که میتوانست نیاز روستاها به سوخت را تأمین کند. این طرح حاصل همکاری میان متخصصان رشتههای مختلف بود، اما در ادامه توسط آقای نخستوزیر متوقف شد.»
وی همچنین با اشاره به طرحهای سنابل ۱ و ۲ در حوزه کشاورزی، این پروژهها را نمونهای از پیوند موفق میان پژوهش، مدیریت و اجرا دانست و تصریح کرد: «این طرحها نقش مهمی در توسعه کشت دیم و خودکفایی گندم در کشور ایفا کردند.»
دلگرم، یکی از ویژگیهای مهم جهاد را ساختار شورایی آن برشمرد و گفت: «تا سال ۱۳۶۸ بسیاری از تصمیمات در جهاد از طریق شوراها اتخاذ میشد. این ساختار موجب مشارکت گسترده نیروها در تصمیمگیری و حل مسائل میشد. اما با تغییر ساختارها و استقرار نظام سلسلهمراتبی، بخشی از آن فرهنگ مشارکتی و خلاقیت نهادی تضعیف شد.»
وی در پایان سخنان خود با مقایسه فعالیتهای جهاد سازندگی با گروههای جهادی امروز، تأکید کرد که جهاد سازندگی صرفاً یک مجموعه خدماتی نبود، بلکه تلاش میکرد به صورت جامع و منطقهای به مسائل روستاها بپردازد و در کنار ارائه خدمات عمرانی، فرهنگی، اجتماعی، بهداشتی و اقتصادی، سبک زندگی و فرهنگ مشارکت را نیز ترویج کند. به علاوه ساختار شورایی جهاد سازندگی باعث میشد که افراد میدانی آزادی عمل و اختیارات کافی داشته باشند و بتوانند طرحهای خود را بر اساس تشخیص خود پیش ببرند. در حالی که گروههای جهادی امروزی، به دلیل اینکه تحت مدیریت بسیج سازندگی به عنوان یک نهاد نظامی هستند و سلسله مراتب در این نوع مدیریت وجود دارد، آن اختیار عمل وجود ندارد.
در بخش پایانی نشست نیز حاضران به طرح پرسشها و دیدگاههای خود پرداختند و درباره امکان بهرهگیری از تجربههای جهاد سازندگی در حل مسائل امروز کشور و بازاندیشی در نسبت میان پژوهش، میدان عمل و حکمرانی به بحث و تبادل نظر پرداختند.
