نهادسازی در جنگ شناختی: هستههای مقاومت شناختی
بهروز ترک لادانی، استاد دانشکده مهندسی دانشگاه اصفهان
گزارشی از هم اندیشی مقاومت شناختی در جنگ رمضان به همت گروه معرفت شناسی و علوم شناختی پژوهشگاه؛
تهدیدات شناختی پدیدهای نوظهور و ترکیبی هستند که ذهن جمعی را بهعنوان زمین جنگ هدف قرار میدهند. برخلاف تهدیدات سنتی (نظامی، اقتصادی)، این تهدیدات مستقیماً به ساختارهای شناختی شامل باورها، اعتماد، توانایی استدلال و هویت جمعی آسیب میزنند.
عملیات روانی(PSYOPS) بیشتر روی محتوا و باورها کار میکند. اما جنگ شناختی عمیقتر است و خودِ مکانیزم فکر کردن، توجه و قضاوت را هدف میگیرد.
مقابله با جنگ شناختی سخت است؛ چراکه امنیت شناختی امروز رکن چهارم امنیت ملی (پس از نظامی، اقتصادی و سایبری) محسوب میشود. جنگ شناختی جنگ نامتقارن عصر دیجیتال است: هزینه حمله بسیار پایین، اما هزینه دفاع و بازسازی اعتماد بسیار بالاست. همچنین موفقیت در مقابله با آنها مستلزم تغییر بنیادین در تفکر امنیتی است: از دفاع در مرزهای جغرافیایی به دفاع در مرزهای ذهن جمعی.
حرکت به سمت امنیت شناختی هوشمند: ترکیب هوشمندانه و متوازن امنیت نرم (کنترل اقناعی) و امنیت سخت (کنترل سخت)
تهدیدات شناختی در فضای مجازی چندوجهی است: مدیریت فضای مجازی، دیپلماسی بین المللی، عدالت اجتماعی، معیشت و سطح زندگی مردم، سرمایه اجتماعی. حیطه راهحل ارائه شده در اینجا سه خصوصیت دارد: اصالت دادن به رویکرد کنترل اقناعی (امنیت نرم)، تقویت زیرساخت ها و سکوهای ارائه خدمات داخلی، مدیریت هوشمندانه و پویای تهدیدات شناختی.
سطوح دفاعی در رویکرد کنترل اقناعی عبارتند از: سطح فردی، سطح فناوری و سطح نهادی.
رويکرد اصلي دشمنان در فضاي ايجاد شده ايجابي ( اقناع / اغوا) است. هر چند بکارگيري رويکرد سلبي براي مقابله در مواقع و مراحلي اجتناب ناپذير است ولي رويکرد اصلي مقابله با جنگ شناختی بايد رويکرد ايجابي باشد. در رويکرد ايجابي براي مقابله با جنگ شناختی دو مولفه اصلي «گفتمان سازي» و «انتقال روزآمد پيام» نقش اصلي را دارند.
گفتمان سازي عبارت است از: توليد هم پيش دستانه و هم واکنشي محتواي مطلوب و موثر بر افکار عمومي
انتقال روزآمد پيام عبارت است از: روش هاي پيشرفته، سريع و موثر انتقال پيام جهت تاثير گذاري مطلوب بر مخاطبين
• متاسفانه در هر دو مؤلفه ذکر شده چالش هاي جدي داريم:
هرچند به لحاظ گفتمان اسلامي-انقلابي متکي به منابع عظيم، غني و خدشه ناپذيري از محتواي مطلوب هستيم، ولي به لحاظ تبديل اين منابع به فرم و قالب هاي اثربخش و متناسب با فضاهاي جديد و پيشرفته انتقال اطلاعات و همچنين متناسب با ذائقه و روحيات نسل جديد مشکلات جدي وجود دارد (چالش بازتوليد گفتمان مطلوب)
علي رغم همه ناملايمات موجود در اداره کشور و نارضايتي ها، کماکان نسلي از جوانان مومن، انقلابي، پرشور و آماده براي فعاليت در حوزه «انتقال روزآمد پيام» وجود دارند ولي اين نسل نياز به آموزش هاي تخصصي، سازمان دهي، فراهم کردن ابزارها و زير ساخت هاي مورد نياز و برقراري ارتباط موثر با متخصصين بازتوليد گفتمان براي انتشار مؤثر محتوا دارند (چالش ايجاد سازوکار و تشکيلات براي انتشار محتواي مطلوب)
براي حل مسئله ذکر شده مي توان از قياس مسئله با ساير مسائلي که قبلاً حل شده اند استفاده نمود. سه نمونه از اين مسائل و راه حل هاي متناظر عبارتند از:
۱. مسئله وقوع آتش سوزي در سطح شهرها که براي حل آن سازو کاري به نام سازمان آتش نشاني طراحي و پياده سازي شده است. سازمان آتش نشاني هم به صورت پيش دستانه (از طريق آموزش و آگاهي رساني، نظارت بر ساخت و ساز و رعايت موارد ايمني و …) و هم به صورت واکنشي براي دفع سريع و موثر حريق اقدام مي کند. سازمان آتش نشاني براي انجام ماموريت خود ايستگاه هاي مختلف با توزيع جغرافيايي ايجاد مي کند. اين سازمان داراي تشکيلات منسجم، شرح وظايف، برنامه هاي راهبردي و عملياتي و بودجه است.
۲. مسئله وقوع حملات سايبري به زيرساخت هاي حياتي کشور که براي حل آن سازوکاري به نام مراکز CERT که در ايران به آن مراکز آپا (آگاهي رساني، پشتيباني و امداد) گفته مي شود تشکيل شده و فعاليت مي کند. مراکز آپا در سطح دانشگاه فعاليت مي کنند و داراي بخش هايي براي رصد و پايش حملات سايبري، مقابله با حملات، آگاهي رساني و ارائه آموزش هاي تخصصي هستند.
براي برخورد با مسئله جنگ شناختی در حالت عام و جنگ در شناختی در فضاي شبکه هاي اجتماعي به صورت خاص، ما نيازمند طراحي و پياده سازي سازوکاري تقريباً مشابه مراکز آتش نسانی یا مرکز آپا هستيم. اين مراکز را «هسته های مقاومت شناختی » مي ناميم. اين هسته ها به صورت تخصصي، تشکيلاتي و منسجم با هدف مقابله و دفاع مؤثر عليه توطئه دشمنان در حوزه جنگ نرم وجنگ شناختی تشکيل مي شود.
یک «هسته مقاومت شناختی» مجموعه اي از افراد علاقمند و دغدغه مند است که با هدف انجام يک فعاليت منسجم و تشکيلاتي در حوزه مقابله با جنگ شناختی در سطح شور شکل مي گيرد. این ایده شبیه تشکیل هسته های مقاومت بسیج در ابتدای جنگ تحمیلی است. وقتی آتش جنگ به پاشده بود و ارتش کلاسیک ما منسجم نبود، هسته های مقاومت بسیج ورق جنگ تحمیلی را برگرداند. ورق جنگ شناختی تحمیلی هم انشاالله با تشکیل و فراگیر شدن هسته های مقاومت شناختی برخواهد گشت.
ما در کشور دارای انواع شبکههای مویرگی و منسجم، علاقمند، انقلابی و دارای روحیه جهادی هستیم: همچون پایگاه های بسیج محلات، ادارات و سازمانها، هیئت های مذهبی و مساجد، شبکه خادمیاری رضوی، کانونهای فرهنگی و فرهنگسراها (وزارت ارشاد/شهرداریها)
با توجه به ساختارهای موجود میتوان کنشگری در فضای مجازی و مقاومت شناختی را در کنار سایر عرصه های فعالیت این شبکهها به صورت فراگیر در سطح جامعه گسترش داد. در صورتي که طراحي و اجراي مناسبي صورت گيرد، اين هستهها مي توانند به صورت گسترده تکثير و به صورت پایگاههای مقاومت در برابر تهديدات شناختی به صورت آتش به اختيار و يا با مديريت شبکه اي ايفاي نقش کنند.
ساختارهای موجود در ايجاد و گسترش مفهوم هسته هاي مقاومت در سطح کشور چند نقش دارند: با توجه به ماهيت شبکهای ساختارهای موجود و حضور نخبگان انقلابي در اين شبکه، ايجاد هسته هاي مقاومت باید در دستور کار آنها قرار گیرد. مثلاً آستان قدس رضوی مي تواند با سياست گذاري، تدوين الگو، طراحي ساختار اجرايي و ارائه دوره هاي آموزشي لازم نقش خود را به عنوان مولد هسته هاي مقاومت در شبکه خادمیاری رضوی در سطح کشور ايفا کند.
هر هسته شامل سه تيم «رصد و پايش»، «تحليل و تهيه محتوا» و «انتشار و بازخورد گيري» است.
فرایند مقاومت عبارتند از:
۱.تیم رصد و پایش: رصد هوشمندانه فضاي مجازي براي شناسايي، جمع آوري، دسته بندي، همبسته سازي و اولويت دهي به سناريوهاي عمليات رواني دشمن با هدف پاسخ دهي سريع و موثر (واکنش). پايش گفتمان، سياست ها و اقدامات نظام با هدف برنامه ريزي اقدامات پيش دستانه (کنش)
۲.تیم تحلیل و تهیه محتوا: تحليل و پاسخ دهي به سناريوهاي عمليات رواني از طريق تهيه محتواي مناسب؛ پشتيباني و تقويت گفتمان، سياست ها و اقدامات نظام از طريق تهيه مستندات و محتواي مناسب
۳.تیم انتشار و باخوردگیری: ايجاد و مديريت کانال هاي ارتباطي جذاب، متنوع، پايدار و فراگير براي جذب طيف وسيع مخاطبان
تهيه قالب هاي جذاب و به روز براي ارائه محتواي مناسب؛ انتشار منظم، پايدار و مؤثر محتواي تهيه شده؛ اخذ بازخورد محتواي منتشر شده از مخاطبين و ارزيابي وضعيت
نیازمندیهای تیم رصد وپایش عبارتند از: مجموعه اي از افراد علاقمند به فعاليت در فضاي مجازي، دشمن شناس و بابصيرت جهت پويش شبکه هاي اجتماعي، شناسايي و رصد محتواي مشکوک به عمليات رواني عليه نظام (هشدارهاي پيشگيرانه)؛مجموعه اي از افراد مطلع و متخصص براي پايش گفتمان، راهبردها، سياست ها و اقدامات نظام جهت ارائه پيشنهاد تهيه محتوا و برنامه ريزي انجام اقدامات پيش دستانه (هشدارهاي پيشدستانه)؛ سامانه اي جهت جمع آوري، همبسته سازي، و اولويت بندي هر دو نوع هشدارهاي پيشگيرانه و پيشدستانه و انتقال آنها به تيم «تحليل و تهيه محتوا»
نيازمندي هاي تيم تحليل و تهيه محتوا: مجموعه اي از افراد متخصص در زمينه هاي مختلف جهت بررسي دقيق و تحليل هشدارهاي اولويت دار دريافتي از تيم «رصد و پايش» و ارائه پاسخ هاي متناسب در قالبهاي محتوايي ساده (متن، مصاحبه، ايده يا سناريوي ساخت کليپ و …)؛ امکاناتي براي هم انديشي جمعي، تحليل، نقادي، جمع بندي و نهايي سازي پاسخ ها و اطمينان از کيفيت و اثربخشي حداکثري پاسخ ها از حيث محتوا و قالب مد نظر جهت ارسال به تيم «انتشار و بازخورد گيري»؛ ارتباط منظم با تيم «انتشار و بازخوردگيري» جهت اخذ بازخوردها و ايجاد هماهنگي محتوا، قالب و نحوه انتشار
نيازمندي هاي تيم انتشار و بازخوردگيري: مجموعه اي از افراد علاقمند و متخصص در زمينه تهيه، انتشار و مديريت محتوا در فضاي مجازي و شبکه هاي اجتماعي؛ امکانات سخت افزاري و نرم افزاري مناسب براي توليد محتوا در قالب هاي جذاب مختلف (متن، ويدئو، انيميشن، کليپ و …)؛ امکانات ارتباطي مناسب براي حضور در شبکه هاي اجتماعي مختلف و مديريت مخاطبين.
ملاحظات راه اندازي و اداره هسته ها عبارتند از:
فعاليت هسته های مقاومت نبايد فقط محدود به مقابله با دشمن بیرونی باشد. مقابله با آسیب های اجتماعی، سیاسی و اخلاقی جامعه، نقاط ضعف و انحرافات دروني و حملات معاندين درون سیستمی هم باید پیوسته و هم زمان در دستور کار باشد.
مفاهيم آزادانديشي و آتش به اختيار بودن در مواقع لزوم از ملزومات فعاليت هسته هاي مقاومت است و نبايد به سمتي رفت که سعي شود هسته ها به صورت دستوري و از بالا اداره شوند.
مي توان از الگوها، فعاليت ها يا نهادهاي مشابه مثل طرح ولایت مرحوم علامه مصباح جهت افزايش غناي محتوايي هسته ها و يا در قالب همکاري شبکه اي بين هسته هاي مقاومت و ساير نهادهاي مشابه استفاده نمود.
اکيداً توصيه مي شود هسته هاي مقاومت بر اساس تخصص تيم تحليل و تهيه محتوا، اولويت هاي محلي و موضوعي، تقسيم وظائف و مواردي از اين دست، حوزه هاي تخصصي ويژه براي خود تعريف کنند. با اين کار در درازمدت ضمن تعميق دانش و تخصص، هسته هاي تخصصي به سمت مرجعيت يافتن در کشور پيش مي روند.
اداره هسته هاي مقاومت نيازمند امکانات و پشتیبانی سخت افزاری و نرم افزاری است. لازم است راهکارهايي براي سوق دادن بودجه ها و امکاناتي که در بعضي قالب هاي سنتي و ناکارآمد فعلي وجود دارد به اين سمت انديشيده شود.
هر چند شاکله فعاليت افراد در هسته هاي مقاومت، داوطلبانه و جهادي است ولي حتماً مي توان به مدل هاي کسب و کاري فکر کرد که افراد درگير درهسته هاي مقاومت (به ويژه تيم هاي رصد و انتشار) به صورت همزمان با فعاليت جهادي در هسته با تخصص و دانشي که به دست مي آورند بتوانند کسب و کارهاي خاص خود را راه اندازي کنند و کسب درآمد کنند فعاليت هايي از قبيل توليد محتواي ديجيتال (گرافيکي، ويدئويي و …)، بازاريابي ديجيتال، راه اندازي کمپين هاي تبليغاتي و … کاربرد دوگانه هم در مقاومت و هم به عنوان کسب و کار دارند. دوره های مهارتی تیم ها در عین اینکه لازم و بسیار مفیدند اما باید نتیجه محور باشند و اعضای تیم ها تعهد کافی و مدت دار برای فعاليت در هسته های مقاومت را داشته باشند.
الگوهای مختلفی برای فعالیت هسته های مقاومت متصور است و الگوی بهینه فعالیت بستگی به روش و الگوی عملکردی مطلوب شبکه میزبان دارد. ممکن است هسته های مقاومت در کانون های تخصصی شکل گیرد به نحوی که هر هسته مشتمل بر هر سه تیم ذکر شده باشد و به صورت مستقل فعالیت نمایند. حالت دیگر آن داست که فعالیت های متمرکزی برای رصد و پایش فضای مجازی تدارک دیده شود و وظیفه رصد و پایش به صورت متمرکز در سطح مرکز یا استانها انجام شود و هسته های مقاومت عمدتاً متمرکز بر دو وظیفه دیگر باشند. البته به لحاظ تحلیل و تولید محتوا هم الگوهای متفاوتی قابل تصور است.
الگوی فعالیت: فعالیت هسته های مقاومت نیز شبیه هر فعالیت دیگری پس از دریافت آموزش های اولیه جهت تضمین استمرار و فعالیت بهینه نیازمند پایش، بازآموزی، بازخوردگیری و بهسازی است. یک هسته مقاومت موجودیتی زنده، در حال رشد و خلاق است.
