به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به نقل از پژوهشکده تبلیغ و مطالعات اسلامی باقرالعلوم(ع)، نشست «نهادینهسازی عرفان در فرهنگ جامعه دینی» با ارائه حجتالاسلام دکتر علی فضلی مدیر گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه در قم برگزار شد.
حجتالاسلام دکتر علی فضلی، عضو هیئت علمی و مدیر گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در ابتدای سخنان خود با اشاره به اهمیت مسئله فرهنگ در جامعه دینی اظهار کرد: نهادینهسازی معنویت در جامعه از موضوعات بسیار کاربردی و بنیادین بوده و برای تحقق آن ابزارها، شیوهها و سازوکارهای متعددی وجود دارد که نیازمند بحث مستقل و دقیق است.
وی با اشاره به برخی آثار علمی خود در حوزه فرهنگ و معنویت افزود: در پژوهشهای انجامشده تلاش شده است نسبت میان فرهنگ، علم و معنویت و همچنین آثار اجتماعی و معرفتی آن مورد بررسی قرار گیرد و این بحثها در قالب مقاله علمی و در مسیر تکمیل یک اثر پژوهشی گستردهتر دنبال شده است.
استاد فضلی ادامه داد: برای فهم جایگاه عرفان در فرهنگ، باید آن را از منظرهای مختلفی همچون آثار امنیتی، اقتصادی، جامعهشناختی، روانشناختی و حتی هنری بررسی کرد؛ زیرا این ابعاد میتوانند در تحلیل دقیقتر نقش عرفان در حیات اجتماعی مؤثر باشند.
فرهنگ به مثابه امتداد جهان شخصی انسان
وی با تأکید بر ضرورت تحلیل ریشهای فرهنگ اظهار کرد: جهان فرهنگی در امتداد جهان شخصی انسان شکل میگیرد و این دو در نسبت با یکدیگر قابل فهم هستند؛ همانگونه که جهان درون انسان میتواند بازتابی از حقیقت هستی باشد، فرهنگ نیز انعکاس لایههای درونی شخصیت انسان در سطح اجتماعی است.
این استاد حوزه عرفان پژوهشی افزود: فرهنگ در واقع برآمده از لایههای درونی وجود انسان است و از ساحتهای روحی و نفسانی او شکل میگیرد و در قالب رفتار، کنش، منش و بینش در جامعه ظهور مییابد.
وی با اشاره به نقش عناصر درونی انسان در شکلگیری فرهنگ گفت: آنچه در ادبیات دینی از آن با عنوان «جنود عقل و جهل» یاد میشود، در نهایت خود را در لایههای مختلف فرهنگی از جمله بینشها، منشها، کششها و کنشهای اجتماعی نشان میدهد.
حجتالاسلام فضلی در ادامه با اشاره به وضعیت فرهنگی جامعه اظهار کرد: مسئله حیا و عفت در جامعه نیازمند تحلیل فرهنگی است و باید بررسی شود که چه عواملی موجب تقویت یا تضعیف این مؤلفههای اخلاقی در سطح اجتماعی میشود.
لایههای فرهنگ و جایگاه منش در تربیت اجتماعی
وی با تأکید بر ضرورت رصد تحولات فرهنگی افزود: لازم است سازوکارهای دقیق رصد فرهنگی در جامعه ایجاد شود تا بتوان جهتگیری فرهنگ عمومی را شناسایی و برای آن برنامهریزی کرد؛ چراکه عدم توجه به این روندها میتواند پیامدهای جدی برای آینده جامعه بهویژه نسلهای بعدی داشته باشد.
این استاد حوزه عرفان در ادامه با تشریح لایههای فرهنگ تصریح کرد: فرهنگ دارای چهار لایه اصلی شامل بینش، منش، کشش و کنش است که در این میان، «منش» بهعنوان خوی و خلق نهادینهشده انسانی، نقش محوری در شکلدهی به فرهنگ ایفا میکند.
مدیر گروه عرفان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: منش انسان متأثر از بینشها و کششهای اوست و در نهایت در سبک زندگی، انتخابها، رفتارها و آداب اجتماعی نمود پیدا میکند و به تدریج در جامعه نهادینه میشود.
حجتالاسلام فضلی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه عرفان در فرهنگ گفت: برای بررسی تأثیر عرفان عملی بر فرهنگ باید روشن شود که آموزههای سلوکی و عرفانی در کدامیک از لایههای فرهنگی اثرگذار هستند و چگونه میتوانند در ساختار اجتماعی نقشآفرینی کنند.
وی افزود: اگر هدف، معنویسازی خلقوخو و اخلاق اجتماعی باشد، ناگزیر باید عرفان در بستر جامعه نهادینه شود و این امر نیازمند برنامهریزی در سطوح مختلف فرهنگی، آموزشی و رسانهای است.
این استاد حوزه عرفان با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی و رسانهای اظهار کرد: رسانه، نظام آموزشی و حتی ابزارهای سرگرمی و هنر میتوانند در شکلدهی به فرهنگ عمومی نقش تعیینکننده داشته باشند و باید برای این مسئله برنامهریزی جدی صورت گیرد.
وی تأکید کرد: مسئله فرهنگ تنها یک موضوع معرفتی نیست، بلکه به امنیت فرهنگی جامعه نیز مرتبط است؛ زیرا تغییر در لایههای فرهنگی میتواند در بلندمدت به دگرگونیهای عمیق اجتماعی منجر شود.
فضلی در پایان با اشاره به ضرورت پیوند عرفان و حکمرانی فرهنگی اظهار کرد: تحقق جامعه متعالی در گرو ارتقای ساحت فردی انسانها و تبدیل آن به منش اجتماعی است و عرفان میتواند در این مسیر نقش بنیادین ایفا کند.
