به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سومین نشست هم اندیشی علمی با موضوع “میراث کلامی رهبر شهید(ره)” توسط گروه کلام اسلامی الهیات جدید پژوهشگاه، روز چهارشنبه ۱۳ خرداد ماه ۱۴۰۵ برگزار شد.
دکتر معصومه اسماعیلی(هیأت علمی دانشکده هدی و مدیر گروههای امامت و فلسفه پژوهشگاه مطالعات اسلامی جامعة الزهرا) در این نشست با بازخوانی بیانات امام شهید (آیتالله خامنهای)، به تبیین «الهیات همگرایی» پرداخت و بر ضرورت بازخوانی مبانی فکری ایشان در ایجاد امت واحده اسلامی تأکید کرد.
متن کامل این سخنرانی به شرح زیر است:
با سلام و تحیت به محضر اساتید گرامی و تمامی حاضرین محترم در این جلسه. ایام با سعادت ولایت را تبریک عرض مینمایم. امید است که مباحث مطرحشده، گامی مؤثر در جهت گسترش همگرایی در امت اسلام و تبیین حکمت اسلامی، بهویژه از دیدگاه امام شهید باشد.
وحدت؛ مسئلهای فرامنطقهای و فرامذهبی
مسئله «وحدت» برای ایجاد حکومت اسلامی، مسئلهای منحصر به شیعیان یا یک حکومت خاص نیست؛ بلکه این مسئله به تمام ابعاد حیات امت اسلام بازمیگردد. شایسته است همه مسلمانان به سوی این همگرایی دعوت شده و بر اساس مبنای قرآنی، به ریسمان الهی تمسک جویند.
الهیات همگرایی؛ از مبانی خداشناختی تا بستر عملی
نقش امام شهید در تبیین و استقرار «الهیات همگرایی» بسیار برجسته است. هنگامی که از الهیات همگرایی سخن میگوییم، مبانی بنیادینی چون خداشناسی، ارزش شناسی، معرفتشناسی، انسانشناسی و فرجامشناسی مطرح میشوند. این مبانی تالیفی از مبانی فلسفی و کلامی و از ارکان اصلی این الهیات است. این مبانی، همگرایی را از یک نگاه ذهنی به یک بستر عملی برای اقدامات کارساز در جامعه تبدیل میکنند.
بُعد خداشناختی؛ تمسک به حبل الله و شناخت همگرایی به عنوان صنع الهی
در بُعد خداشناختی، امام شهید همگرایی را با آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا» تبیین میکردند. ایشان معتقد بودند که وحدت، «فعل الهی» است و خداوند آن را در اجتماع بشری گسترانده است. آیه «وَلا تَنازَعوا فَتَفشَلوا» نیز مؤید آن است که پرهیز از تنازع، شرط عزت امت است. از آنجا که نهایتاً «الی الله المصیر» است، تمام اختلافات جزئی در برابر مرجع واحد الهی رنگ میبازند. بنابراین همگرایی، سنت الهی و ساختار مطلوب خداست.
بُعد انسانشناختی؛ از همگرایی قوهای تا امت واحده
امام شهید در بُعد انسانشناختی، لایههای مختلفی برای همگرایی ترسیم کردند:
۱. همگرایی قوهای: همگرایی درون هر قوه و نهاد.
۲. همگرایی ملی: همگرایی میان قوا در یک هدف و شعار واحد که در جمهوری اسلامی ایران محقق شد.
۳. همگرایی مذاهب اسلامی: نزدیک کردن مذاهب با حل مسائل کلان.
۴. امت واحده اسلامی: لایه نهایی که اساس تمدن اسلامی است.
ایشان تأکید داشتند که این لایهها باید توأمان پیش بروند و نمیتوان منتظر تحقق کامل همگرایی ملی ماند، بلکه باید همزمان برای امت اسلامی گام برداشت.
معرفتشناسی همگرایی؛ عزت، وجوب و نفی وحدتشکنی
از نظر امام شهید، عزت و قدرت در جامعه اسلامی بدون همگرایی محقق نمیشود. ایشان در سخنرانی ۲۲/۸/۶۲، تقریب را «لازم، واجب و ضروری» در جهت اهداف نظام اسلامی دانستند و وحدتشکنی را ضربهای بزرگ به کل امت اسلامی معرفی کردند. حتی تأکید داشتند که اگر تکلیف شرعی به وحدت امت لطمه بزند، آن تکلیف انجام نشود.
معناشناسی؛ وحدت، همگرایی و واگرایی
«وحدت» به معنای پیوستگی و یکی بودن است، اما «همگرایی» نتیجه آن و به معنای پیوند خوردن و تقارب است. در مقابل، «واگرایی» آسیب جدی به حیات امت میزند؛ چنانکه در مسئله فلسطین، واگرایی مانع از پیروزی جمعی میشود.
ارزششناسی و فرجامشناسی؛ برتری وحدت بر احکام شرعی
از بُعد ارزششناختی، همگرایی چنان اصلی انکارناپذیر است که اگر حکم شرعی خاصی در مقابل آن قرار گیرد، وحدت بر آن حکم تفوق دارد. در بُعد فرجامشناسی، همگرایی ملتها را به سمت تمدن اسلامی و ایجاد لشکر واحد در برابر دشمن سوق میدهد.
راهبردهای معرفتی و عملی برای تحقق همگرایی
راهبردهای معرفتی از نگاه امام شهید:
۱. ارجاع اختلافات به محافل علمی: اختلافات نباید به خیابان کشیده شود. شیعه و سنی میتوانند با مقایسه مبانی خود به فتاوای مشترک برسند.
۲. شناخت اشتراکات: تأکید بر خدای واحد، قبله واحد، پیامبر واحد و عبادات مشترک به جای دامن زدن به اختلافات.
۳. اصل دانستن همگرایی: همگرایی یک وظیفه بدون عذر است.
۴. مخاطبشناسی: تفکیک مخاطب حلقه علمی از کف خیابان و سخن گفتن متناسب با اقتضائات فکری جامعه.
راهبردهای عملیاتی:
۱. استفاده از مظاهر همگرایی: محوریت پیامبر اکرم (ص)، حضرت امیرالمومنین (ع) به عنوان مظهر صبر برای حفظ وحدت، واقعه غدیر (به
عنوان مبنای همه فرق اسلامی)، مسئله قدس و اعیاد مشترک مانند فطر و قربان.
۲. تمرکز بر شعارهای وحدتآفرین: شعارها باید ابزار وحدت باشند؛ چرا که شعارهای متفاوت موجب واگرایی در کف خیابان میشوند.
۳. جداسازی مسائل امروز از گذشته: برای جلوگیری از تنازع، نباید اختلافات تاریخی و انتخاباتی را به خیابان کشاند.
نتیجهگیری؛ میراث امام شهید، تربیت وحدتمحور
دکتر اسماعیلی در پایان تأکید کرد: امام شهید در طول دوران امامت خود، در دهههای مختلف، از دو بعد نظری و عملی روی «الهیات همگرایی» کار کردند، زیرا همگرایی باید تربیتکننده باشد. ایشان این ملت را با وحدت تربیت کرد و همین تربیت بود که باعث بعثت آنان در خیابان و عرصههای اجتماعی شد.
