به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، سومین نشست هم اندیشی علمی با موضوع “میراث کلامی رهبر شهید(ره)” توسط گروه کلام اسلامی الهیات جدید پژوهشگاه با ارائه دکتر محمدمهدی حکمت مهر، مدیر گروه معرفتشناسی و علوم شناختی پژوهشگاه، روز چهارشنبه ۱۳ خرداد ماه ۱۴۰۵ برگزار شد.
دکتر حکمتمهر سخنان خود را با تبریک عید غدیر و گرامیداشت یاد امام شهید و شهدای جنگ رمضان آغاز کرد و از برگزارکنندگان نشست قدردانی نمود. وی با اشاره به اینکه این همایش به بررسی ابعاد کلامی و اجتماعی اندیشه امام شهید اختصاص دارد، تأکید کرد که افق جدیدی پیش روی پژوهشگران قرار خواهد داد.
بررسی سه مقطع تاریخی مواجهه ایران با غرب
سخنران در مقدمه بحث خود با تأکید بر مطالعه تاریخ از منظر امام شهید، سه مقطع تاریخی را در مواجهه ایران با غرب برشمرد:
دوره قاجار: ایران در مرحله انفعال و تضعیف نظام مندرس قاجاری قرار داشت. قدرتهایی نظیر انگلستان، روسیه تزاری و فرانسه ناپلئونی در منطقه حضور یافتند و ایران به دلیل نفوذ بیگانگان و ضعف حاکمیت، نتوانست از منافع خود دفاع کند. عهدنامههای تحمیلی گلستان و ترکمنچای از پیامدهای این دوره بود.
دوره پهلوی: وابستگی به غرب به مرحله تثبیت رسید. انگلیس با بهرهگیری از ضعف داخلی و از طریق کودتا، یک رژیم کاملاً وابسته را سر کار آورد. کنفرانس تهران به عنوان نمونه بارز این وابستگی و تحقیر حاکمیت ملی معرفی شد.
انقلاب اسلامی: نقطه عطف این مواجهه، ظهور ساختاری بود که هرگز تابع نظام مرسوم غربی نشد. دکتر حکمتمهر با یادآوری شعار «نه شرقی، نه غربی» امام خمینی (ره) تأکید کرد که جمهوری اسلامی الگویی بدیل ارائه میدهد که در آن دینگرایی، معنویتگرایی و عقلانیت توأمان دیده میشود.
دومبنای بنیادین فلسفه مدرن غرب از نگاه امام شهید
دکتر حکمتمهر با اشاره به بیانات امام شهید، دو مبنای اصلی فلسفه مدرن غرب را تبیین کرد:
مبنای اول: مادیگری (ماتریالیسم): از دکارت به عنوان پدر مدرنیته گرفته تا کانت و سپس فیزیکالیستهای معاصر، روندی شکل گرفته که هستی را فاقد بعد ماوراءالطبیعه میداند. وی به نظریه «انسان ماشین» دولامتری و دیدگاه توماس هابز مبنی بر تقلیل حیات روانی و اراده انسان به حرکات مکانیکی ذرات در مغز اشاره کرد و گفت: این نگاه در فلسفه ذهن معاصر به حذفگرایی و انکار هرگونه ذات فرامادی انجامیده است.
مبنای دوم: انسانانگاری (فروکاستن مقام انسان): برخلاف تفکر دینی که انسان را گل سرسبد خلقت و دارای نفخه الهی میداند، تفکر مدرن با تأثیرپذیری از داروینیسم، تفاوت انسان و حیوان را تنها در «درجه پیچیدگی» میداند. ارجاع به سخن نیچه که «انسان حیوانی است که هنوز تعیین تکلیف نشده» و فروید از مصادیق این نگاه است.
پیامدهای تمدنی و رفتاری جهانبینی مادی غرب
دکتر حکمتمهر پیامدهای این مبانی را در حوزههای مختلف چنین برشمرد:
علوم انسانی غیرالهی: این علوم به جای تربیت، منجر به شکاکیت و بیاعتقادی میشوند. رفتارگرایی، اصالت فایده، لذتگرایی و ابزارانگاری انسان (تبدیل انسان به ابزاری برای تولید قدرت و ثروت) از خروجیهای این نگاه است.
بحران آرامش: به نقل از گنون: «تمدن غربی آسایش آورد، اما آرامش را از کف مردم برد.» پیشرفت مادی نتوانسته احساس غربت و بیخانمانی وجودی انسان مدرن را درمان کند.
مفهوم تحریفشده آزادی: آزادی در معنای غربی، در حقیقت «رهایی از معنویت و گسست از قیود الهی» است. این آزادی نامحدود نیست؛ بلکه مرز آن را منافع مادی سرمایهداری تعیین میکند. سخنران با اشاره به خشونت جنسی اپیدمیک در اروپای غربی (به نقل از یورونیوز)، این پدیده را دو روی یک سکه با بیبندوباری دانست.
ساختار سیاسی مبتنی بر استانداردهای دوگانه: سیاست غربی متأثر از نگاه مادیگرا، به ابزارانگاری قدرت و استثمار ملتها روی آورده است. حقوق بشر در این نگاه ابزاری برای تأمین منافع مادی است؛ به گونهای که در فجایع میانمار و غزه، سکوت یا حمایت لجستیکی از تجاوز جایگزین دفاع از حقوق بشر میشود.
ارائه الگوی «گزینش حکیمانه»؛ راه برونرفت از بنبست تئوریک غرب
مدیر گروه معرفتشناسی و علوم شناختی پژوهشگاه در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به بنبست تئوریک تمدن غرب (ناتوانی لیبرالدمکراسی در توجیه تحولات معاصر و تحلیل مفاهیمی مانند اراده و تاریخ)، دو رویکرد «رد مطلق» و «قبول بیچون و چرا» را نادرست خواند و گفت: مواجهه حکیمانه از نگاه امام شهید، «شاگردی بدون تقلید» است. بدین معنا که استفاده از دانش و تجربیات غربی (نظیر نظم، وقتشناسی و خطرپذیری) نه تنها ننگ نیست، بلکه لازم است، اما شاگرد ماندن و تقلید کورکورانه، خطایی راهبردی و ضد آزادی است.
وی با اشاره به سخن امام شهید در آخرین بیاناتشان، «ایمان و دانش» را دو بال پیشرفت دانست و تأکید کرد که جمهوری اسلامی با تکیه بر مفاهیمی چون توکل و مهدویت، برخلاف غرب دچار بنبست فکری نمیشود و میتواند الگوی بدیل تمدنی را ارائه دهد که در آن، پیشرفت مادی بدون قربانی کردن معنویت و اخلاق محقق میشود.
