به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چهارمین نشست هم اندیشی علمی با موضوع “میراث کلامی رهبر شهید(ره)” توسط گروه کلام اسلامی الهیات جدید پژوهشگاه روز چهارشنبه ۲۷ خرداد ماه ۱۴۰۵ به صورت حضوری و برخط برگزار شد.
در این نشست، جناب آقای دکتر قاسم اخوان نبوی عضو سابق گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه، به سخنرانی پرداخت.
دکتر اخوان نبوی در ابتدای سخنان خود، با اشاره به اینکه هرچند ممکن است این مباحث در نگاه نخست، تکرار مطالب پیشین به نظر آید، بر ضرورت بازخوانی منظومهی فکری رهبر شهید با رویکردی نو تأکید کرد و گفت: یکی از مسائل بنیادین در فهم اندیشهی اسلامی، توجه به پیوند میان مفاهیم کلیدی دین است. متأسفانه در بسیاری از رویکردهای رایج، دین به مجموعهای از باورهای اعتقادی، توصیههای اخلاقی یا مناسک فردی تقلیل داده میشود؛ در حالیکه در منظومهی فکری رهبر شهید، اسلام بهمثابه یک نظام منسجم و جامع برای فهم انسان، جهان و مسیر حرکت تاریخی جامعه ترسیم شده است.
وی با استناد به دو اثر محوری رهبر شهید، یعنی «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن»، و «بیانیهی گام دوم انقلاب»، سه ساحت اصلی این منظومه را چنین تبیین کرد:
ساحت نخست: شناخت (معرفت) – که به معنای تولید بینش و آگاهی است. از دیدگاه آیتالله خامنهای، حرکت انسان پیش از آنکه عملی باشد، معرفتی و آگاهانه است و ایمان حقیقی بر پایهی آگاهی، فهم و بصیرت شکل میگیرد. شناخت در این منظومه شامل چهار محور اساسی است: شناخت خداوند، شناخت انسان، شناخت جامعه و شناخت مسیر حرکت تاریخ. قرآن کریم در این نگاه، منبعی برای شکلدهی به جهانبینی، نظام ارزشی و جهتگیری عملی انسان است و فاصله گرفتن از تدبر در قرآن، موجب جدایی دین از نقش فکری و اجتماعی آن میشود.
ساحت دوم: فضیلت (تهذیب و اخلاق) – که به ساخت انسان مؤمن، متعهد و مسئول میپردازد. این ساحت بر این اصل تأکید دارد که شناخت، هدف نهایی نیست، بلکه مقدمهای برای تغییر و تحول است. ایمان در این نگاه دارای سه مرحله است: فهم حقیقت، پذیرش قلبی، و تعهد و حرکت عملی. فضیلت اسلامی دارای چهار ویژگی آگاهانه، ایمانی، اجتماعی و مسئولیتآفرین است. از جمله فضایل کلیدی مطرح در این منظومه، تقواست که به معنای کنارهگیری از جامعه نیست، بلکه توانایی حفظ معیارهای الهی در متن زندگی اجتماعی و نقشآفرینی در مسیر اصلاح جامعه است.
ساحت سوم: خلقت (مأموریت تاریخی) – که جایگاه انسان را در نظام آفرینش و مسیر تاریخ تبیین میکند. در جهانبینی توحیدی، نظام عالم دارای حکمت، جهت و هدف است و انسان موجودی رها شده نیست، بلکه دارای مأموریت و رسالتی است که به زندگی فردی و اجتماعی او معنا میبخشد. نبوت در این نگاه، صرفاً انتقال احکام الهی نیست، بلکه مسیر هدایت انسان و جامعه در تاریخ را ترسیم میکند. ولایت نیز بهعنوان امتداد هدایت، پیوندی است میان رهبری و حرکت جامعه در مسیر ارزشهای الهی که تضمینکنندهی استمرار حرکت جامعه در مسیر الهی است.
دکتر اخوان نبوی در ادامه به پیوند این سه ساحت با بیانیهی گام دوم انقلاب اشاره کرد و گفت: در بیانیهی گام دوم، شناخت به معنای درسآموزی از گذشته، شناخت وضعیت موجود و ظرفیتهای آینده است. فضیلت با تأکید بر معنویت و اخلاق، بهعنوان یکی از محورهای اصلی مطرح شده است و خلقت با نگاه تمدنی، به ساخت جامعهای میانجامد که در آن علم، عدالت، معنویت و اخلاق در کنار یکدیگر تحقق یابند.
وی در پایان با جمعبندی مباحث خود خاطرنشان کرد: منظومهی فکری رهبر شهید در «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» و «بیانیهی گام دوم انقلاب»، نظامی پیوسته و منسجم برای حرکت انسان ارائه میدهد که در آن شناخت، زیربنای فهم و جهتگیری؛ فضیلت، شخصیت انسان را تعالی میبخشد؛ و خلقت، جایگاه انسان را در مسیر تاریخ و تحقق اهداف الهی مشخص میکند. اسلام در این نگاه، مجموعهای پراکنده از آموزهها نیست، بلکه نقشهای جامع و راهبردی برای حرکت انسان از فهم حقیقت تا خودسازی و از خودسازی تا مسئولیتپذیری اجتماعی است.
گفتنی است، سلسله نشستهای علمی «میراث کلامی رهبر شهید» با هدف بازخوانی و تبیین ابعاد مختلف اندیشهی کلامی و معرفتی رهبر شهید، حضرت آیتالله العظمی خامنهای (رضوان الله تعالی علیه)، توسط گروه کلام اسلامی و الهیات جدید برنامهریزی و برگزار میشود و نشستهای بعدی این سلسله، به زودی با حضور سایر صاحبنظران و پژوهشگران ادامه خواهد یافت.
