به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهگ و اندیشه اسلامی، به نقل از خبرگزاری حوزه از مشهد، حجتالاسلام والمسلمین عبدالحمید واسطی، عضو هیأت علمی گروه منطق فهم دین پژوهشگاه، امروز دوشنبه ۴ اسفندماه در نخستین نشست از سلسله نشستهای قرآنی سیودومین دوره دانشافزایی استادان که در سالن شورای دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری دانشگاه فردوسی برگزار شد، به تبیین موضوع نگرش سیستمی در قرآن پرداخت.
حجت الاسلام والمسلمین واسطی با اشاره به حدیثی از امام صادق (ع) مبنی بر اینکه خداوند در کلام خود تجلی کرده است اما مردم آن را نمیبینند، خاطرنشان کرد: یکی از علل این ندیدن، انس و عادت مستمر ما با قرآن است؛ آنچه همواره پیش روی ماست، گاه دیده نمیشود. برای خروج از این وضعیت، نیازمند نوعی آشناییزدایی و نگاه از بیرون به متن هستیم و این همان نقطه ورود نگرش سیستمی است.
معنای قرآن؛ سخنی عمیق با بیانی دقیق
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه به تحلیل معنای واژه قرآن پرداخت و تأکید کرد: ترجمه قرآن به خواندنی یا خواندن، ترجمهای لفظی و ناکافی است. با توجه به ریشهشناسی واژه و وزنهای معنایی در زبان عربی، میتوان قرآن را سخنی عمیق با بیانی دقیق دانست؛ تعبیری که با توصیف امیرالمؤمنین علیهالسلام از قرآن به عنوان ظاهری زیبا و باطنی عمیق همخوانی دارد.
وی افزود: اگر کتابی با عنوان سخنی عمیق با بیانی دقیق در برابر ما قرار گیرد، انگیزه ورق زدن و تأمل در آن افزایش مییابد. قرآن نیز با چنین هویتی باید مورد مواجهه قرار گیرد؛ نه صرفاً به عنوان مجموعهای از گزارههای پراکنده، بلکه به مثابه نظامی منسجم و دارای پردازش.
قرآن؛ مدلساز شبکه هستی
حجت الاسلام والمسلمین واسطی با ترسیم تصویری مفهومی از هستی بر پایه حکمت اسلامی، اظهار کرد: در این نگاه، عالم دارای لایههای متعددی از ملکوت تا عالم دنیا است و انسان در شبکهای از نیروها، روابط و تأثیرات متقابل قرار دارد. قرآن مدیریت این شبکه را بر عهده دارد و آیات آن را میتوان بر تمامی این بردارهای ارتباطی توزیع کرد.
وی با بهرهگیری از ادبیات علوم سیستمی توضیح داد: هر آیه قرآن نوعی پردازشگر است. ورودی آن فکر و احساس انسان و خروجی آن رفتار و جهتگیری وجودی اوست. قرآن با تعریف معادلات ارتباطی، چگونگی حرکت انسان در این شبکه را به سوی مقصد نهایی تنظیم میکند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به آیه قولوا قولا سدیدا یصلح لکم اعمالکم از سوره احزاب، آن را نمونهای از یک معادله قرآنی دانست و تصریح کرد: در این آیه، سخن سنجیده به عنوان ورودی و اصلاح رفتار به عنوان خروجی معرفی شده است. قرآن از طریق چنین توابع تبدیلی، نظام رفتاری انسان را سامان میدهد.
وی با تأکید بر نقش ادبیات و زبان در شکلگیری رفتار اجتماعی افزود: اگر در جامعهای سخن سنجیده تولید و ترویج شود، زمینه اصلاح رفتار فراهم خواهد شد و این خود نشاندهنده پیوند میان فرهنگ گفتار و ساختار کنش اجتماعی است.
حجت الاسلام والمسلمین واسطی با طرح یک شبیهسازی ذهنی درباره حضور نماینده اسلام در یک کنفرانس جهانی گفتوگوی ادیان، اظهار کرد: اگر قرار باشد در مدت کوتاهی پیام قرآن به جهان عرضه شود، نمیتوان صرفاً به دعوت به خدا یا عدالت اکتفا کرد، زیرا دیگر ادیان نیز چنین ادعاهایی دارند. مزیت قرآن در ارائه یک نظام جامع از معادلات هستیشناختی و انسانشناختی است.
وی ادامه داد: قرآن از سوی برترین منبع آگاهی صادر شده و توانایی هدایت تمامی انسانها در همه اعصار و مناطق را دارد.
محورهای کتابشناسی قرآن با رویکرد سیستمی
عضو هیأت علمی گروه منطق فهم دین پژوهشگاه با بهرهگیری از شاخصهای علم کتابداری، به تحلیل قرآن به عنوان یک کتاب پرداخت و گفت: عنوان، مؤلف، موضوع، هدف، مخاطب، اعتبار مطالب، تقسیمات محتوایی، سبک نگارش و روح حاکم بر اثر، از جمله محورهایی است که در شناخت هر کتاب باید مدنظر قرار گیرد.
وی افزود: مؤلف قرآن، بر اساس ادعای متن، متصل به علم بینهایت است. موضوع آن مدلسازی هستی و تبیین معادلات ارتباطی در نظام آفرینش است. مخاطب آن تمامی انسانهایی هستند که قدرت تشخیص خیر و شر دارند و لایههای معنایی آن برای سطوح مختلف فهم، قابل دریافت است.
حجت الاسلام والمسلمین واسطی تقسیمات محتوایی قرآن را شامل سه لایه نگرشی، قانونی و فرهنگی دانست و تصریح کرد: بخشی از آیات به شکلدهی نگرشها و باورها میپردازد، بخشی نظام حقوقی و قانونی را سامان میدهد و بخشی دیگر فرهنگ و سبک زندگی را تنظیم میکند.
وی با اشاره به اینکه روح حاکم بر قرآن، توحید به معنای حضور یک وجود بینهایت در سراسر هستی است، خاطرنشان کرد: قرآن با پمپاژ مستمر این معنا، نگاه انسان را از جزئینگری به کلنگری سوق میدهد و او را به سوی اتصال به ابدیت رهنمون میسازد.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: اگر با نگرش سیستمی به قرآن بنگریم، آیات آن به مثابه پردازشگرهایی خواهند بود که فکر و احساس ما را به سمت حرکتی هدفمند در شبکه هستی هدایت میکنند.
