به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهگ و اندیشه اسلامی، مراسم رونمایی و نقد کتاب «آسیبشناسی برداشت سیاسی از قرآن»، اثر حجتالاسلام والمسلمین محمد عابدی، دوشنبه ۲۷ بهمن ماه ۱۴۰۴ با حضور جمعی از اساتید حوزه و دانشگاه، صاحبنظران و پژوهشگران در دانشگاه طلوع مهر برگزار شد.
در این نشست تخصصی که به همت معاونت پژوهشی دانشگاه طلوع مهر و با همکاری گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه و انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران برگزار شد، حجتالاسلام والمسلمین محمد عابدی عضو هیأت علمی گروه قرآن پژوهی پژوهشگاه به عنوان نویسنده کتاب، حجتالاسلام دکتر محسن مهاجرنیا عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه به عنوان ناقد و دکتر کمال اکبری رئیس دانشکده دین و رسانه به عنوان دبیر علمی حضور داشتند.
دکتر کمال اکبری، دبیر جلسه و رئیس دانشکده دین و رسانه دانشگاه صداوسیما، در ابتدای این نشست، ضمن تبریک ایام ماه شعبان و خوشآمدگویی به حضار، از همکاری دانشگاه طلوع مهر، انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی تقدیر کرد.
وی با معرفی نویسنده کتاب گفت: حجتالاسلام دکتر عابدی سالهاست که در حوزه قرآن و سیاست تمرکز داشته و تحقیقات گستردهای انجام دادهاند. ایشان خدمات پژوهشی ارزشمندی را در قالب مقالات و کتابهای متعدد به جامعه علمی کشور عرضه کردهاند و این کتاب نیز حاصل همین تجربیات و پژوهشهای طولانیمدت است.
دکتر اکبری همچنین بر لزوم توجه به «آیندهپژوهی» در مباحث قرآنی تأکید کرد و افزود: یکی از نیازهای جدی امروز ما بررسی چگونگی حضور قرآن در زندگی سیاسی و اجتماعی و استخراج اصول زندگی سیاسی از قرآن کریم است که امیدواریم انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران در این زمینه پیشگام باشد.
تمرکز کتاب بر «آسیبشناسی قواعد» به جای «نیتخوانی مفسران» است
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین محمد عابدی، نویسنده کتاب، به تشریح جامع ساختار، مبانی و محتوای اثر خود پرداخت. وی سخنان خود را در محورهای زیر بیان کرد:
۱. جایگاه اثر در منظومه فکری مؤلف
دکتر عابدی با اشاره به سابقه ۱۵ تا ۱۶ ساله فعالیت پژوهشی خود در حوزه «قرآن و سیاست»، اظهار داشت: این کتاب قطعهای از یک پازل بزرگتر در مطالعات بنده است. پیش از این آثاری در حوزههای «تفسیر سیاسی ترتیبی و موضوعی» (مانند رهبری پیامبر، تکلیف سیاسی و جهاد اقتصادی) و «تطبیق فلسفه سیاسی اسلام و غرب» داشتهام. اما در حوزه «فلسفه تفسیر سیاسی»، پس از نگارش کتاب «مبانی سیاست از منظر قرآن»، احساس شد که جای خالی بحث «آسیبشناسی و موانع» بسیار جدی است و این کتاب دقیقاً با هدف پر کردن این خلأ نگاشته شده است.
۲. چرایی انتخاب «قواعد فهم» و پرهیز از «آسیبشناسی انگیزشی»:
وی در توضیح متدولوژی کتاب گفت: آسیبشناسی میتوانست در سه سطح «مبانی»، «تطبیقات» و یا «قواعد» انجام شود. ما از مبانی (که قبلاً کار شده بود) و تطبیقات (که متفاوت از تفسیر است) عبور کردیم و بر «قواعد تفسیر و برداشت سیاسی» متمرکز شدیم.
حجت الاسلام والمسلمین عابدی افزود: ما آگاهانه از آسیبشناسی «انگیزشی و نیتی» پرهیز کردیم؛ زیرا قضاوت درباره انگیزه افراد (که آیا مغرضانه تفسیر کردهاند یا خیر) نیازمند علم غیب است و ورود به آن منجر به اتهامزنیهای غیراخلاقی میشود. استدلال ما این بود که هر کس با هر انگیزهای (حتی انگیزه فاسد) بخواهد برداشتی از قرآن ارائه دهد، ناچار است از گلوگاه و معبر «قواعد تفسیری» عبور کند. بنابراین، اگر انحرافی در انگیزه باشد، خود را در شکستن قواعد ادبی، لغوی یا سیاقی نشان میدهد. این رویکرد به ما اجازه میدهد به جای نیتخوانی، نقدی علمی و روشمند ارائه دهیم.
۳. چهار حوزه اصلی آسیبشناسی در کتاب
نویسنده کتاب آسیبشناسی برداشت سیاسی از قرآن تصریح کرد که در این اثر ۴۰۰ صفحهای، آسیبها در چهار حوزه تخصصی دستهبندی و بررسی شدهاند:
فهم مفردات: بررسی خطاهای ناشی از عدم درک صحیح واژگان (مانند اشتباهات بنیصدر در فهم لغات که منجر به برداشت سیاسی غلط شد).
قواعد ادبی: آسیبهای ناشی از ضعف در صرف، نحو و علوم بلاغی.
قرائن لفظی (پیوسته و ناپیوسته): مانند بیتوجهی به «سیاق آیات» یا «سیاقپنداری» غلط و غفلت از آیات دیگر قرآن یا روایات مرتبط.
قرائن غیرلفظی: شامل ویژگیهای گوینده (خداوند)، مخاطب (پیامبر) و موضوع سخن. دکتر عابدی در این بخش مثالی زد و گفت: گاهی مفسر به ویژگی مخاطب که پیامبر اکرم(ص) است توجه نمیکند. وقتی قرآن دستور به اطاعت مطلق از پیامبر میدهد، اگر «عصمت» پیامبر (به عنوان ویژگی مخاطب) نادیده گرفته شود، برداشت سیاسی حاصله، توجیه «حکومت دیکتاتوری و استبدادی» خواهد بود؛ در حالی که توجه به قرائن غیرلفظی جلوی این انحراف را میگیرد.
۴. پیامدشناسی: از انحراف فکری تا تروریسم و تکفیر
استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بخش مهمی از سخنان خود را به پیامدهای برداشتهای سیاسی غلط اختصاص داد و گفت: اگرچه بخش پیامدشناسی در کتاب کوتاه است، اما بسیار حیاتی است. ما نشان دادهایم که چگونه برداشتهای ناروا منجر به گسترش فرهنگ تأویلگرایی بیپشتوانه، تفسیر به رأی و از همه مهمتر اوجگیری جریانهای افراطی و تکفیری میشود.
وی توضیح داد: گروههایی مانند گروه فرقان و سازمان منافقین، بر اساس برداشتهای التقاطی و غلط از آیات قرآن، دست به ترور شخصیتهای بزرگ انقلاب زدند. شهادت بزرگانی چون شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید مفتح و سوء قصد به مقام معظم رهبری، همگی ریشه در یک «برداشت سیاسی آسیبدیده و انحرافی» از قرآن داشت که به آنها اجازه میداد مخالفان فکری خود را تکفیر و حذف فیزیکی کنند.
۵. تفکیک «تفسیر سیاسی» از «برداشت سیاسی»
حجت الاسلام والمسلمین عابدی در پایان سخنان خود به یک تفکیک علمی اشاره کرد و گفت: ما میان تفسیر و برداشت تفاوت قائلیم. تفسیر سیاسی، لایه اول و مقدمه است (مانند ترجمه و تبیین آیه اولیالامر)، اما برداشت سیاسی، لایه دومی است که روی آن سوار میشود (مانند استخراج نظریه مشروعیت حکومت یا جایگاه انتخابات). این کتاب متمرکز بر آسیبشناسی این «برداشتها» است و حاصل بررسی صدها کتاب، مقاله و مصاحبه به روش شبهمیدانی و استیاد (شکار) موارد خطا بوده است.
بزرگترین آسیب، غیبت قرآن در عرصه سیاستگذاری است
حجتالاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا، عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه، به عنوان ناقد در این جلسه سخنرانی کرد.
وی با تمجید از اثر دکتر عابدی، نقد را به معنای «عیارسنجی» و عرضه نقاط قوت و ضعف دانست و گفت: این کتاب یک کار «تاسیسی» و «نوآورانه» است و چون پیشینه مشابهی ندارد، بسیار ارزشمند است. ورود نویسنده به مصادیق متعدد تاریخی و بهروز (مانند گروه فرقان و بنیصدر) متن را زنده و کاربردی کرده است.
دکتر مهاجرنیا در بخش نقد محتوایی اظهار داشت: آسیبشناسی (پاتولوژی) معمولاً ناظر به گذشته و حال است، اما جای «آیندهپژوهی» در این مباحث خالی است. ما علاوه بر آسیبشناسی از آنچه رخ داده، باید نسبت به آینده نیز آسیبشناسی داشته باشیم.
وی مهمترین نقد و آسیب در حوزه قرآن و سیاست را «عدمالفعل» و غیبت قرآن دانست و تصریح کرد: بزرگترین آسیب ما این است که قرآن اصلاً در سیاست، روابط بینالملل، اقتصاد و فرهنگ ما حضور ندارد. ما به بهانه حفظ قداست قرآن، آن را از عرصه اجرا کنار گذاشتهایم. امروز قرآن باید بیاید و سیاست ما را غنیسازی کند و به جامعه امید و آرامش دهد.
قم مرکز تولید علم و نوآوری است
در این مراسم، حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی بنایی، رئیس دانشگاه طلوع مهر، ضمن تشکر از اساتید و برگزارکنندگان، به جایگاه ویژه «انجمن علمی قرآن و تحول علوم ایران» اشاره کرد و گفت: این انجمن یک نهاد ملی است که میتواند در سراسر دانشگاههای کشور فعالیت کند و با توجه به اینکه قم مرکز ثقل قرآن و حدیث است، ظرفیتهای عظیمی برای پاسخگویی به شبهات دارد.
دکتر بنایی کتاب «آسیبشناسی برداشت سیاسی از قرآن» را نمادی از «تولید علم» در قم دانست و افزود: این کتاب حرف نو دارد و فاقد پیشینه تکراری است. این هنر قم است که همواره در تولید علم و نوآوری پیشتاز بوده و همین نوآوریهاست که مایه سرافرازی و برکت برای کشور و انقلاب میشود.
وی بر لزوم بازگشت قرآن به متن زندگی و سیاست تأکید کرد و ابراز امیدواری نمود که اینگونه آثار علمی بتواند راهگشای مشکلات کشور باشد.
در بخش پرسش و پاسخ جلسه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد اشعری از اساتید حوزه و دانشگاه در خصوص تفاوت این کتاب با آثار پیشین مانند «پیام قرآن» (آیتالله مکارم شیرازی) یا آثار مربوط به حکومت در قرآن سوال کرد.
دکتر عابدی در پاسخ توضیح داد: تفاوت اصلی در این است که ما در این کتاب، «معیار و خطکش» ارائه دادهایم. ما حتی آثار بزرگان و تفاسیر موجود را بر اساس همین قواعد و معیارها سنجیدهایم تا مشخص شود در کجا برداشتها دقیق بوده و در کجا ممکن است خطایی بر اساس قواعد تفسیری رخ داده باشد.
گفتنی است در پایان این نشست، مراسم رونمایی از کتاب مذکور با حضور شخصیتهای علمی و دانشگاهی برگزار شد.
