به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به نقل از خیرگزاری رسا، دکتر حسین رمضانی، مدیر مرکز مطالعات پیشرفت و تمدن پژوهشگاه، در هماندیشی «مواجهه با غرب؛ رستاخیز ایرانی در تقابل با راهبرد غربیِ مهار عاملیت جمعی» که دوشنبه ۱ تیرماه ۱۴۰۵در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی دفتر تهران برگزار شد، با تأکید بر نقش بنیادین مردم در فرآیند پیشرفت اجتماعی، «عقلانیت جمعی ولایی» را محور شکلگیری هویت جمعی و عاملیت اجتماعی دانست و تصریح کرد که جامعه ایران، برخلاف برخی صورتبندیهای رایج در علوم اجتماعی، یک «جامعه مبعوث» با رسالت تاریخی است که هویت ملی، دینی و انقلابی آن، بنیان اصلی حرکت به سوی پیشرفت را تشکیل میدهد.
وی در ابتدای سخنان خود با اشاره به موضوع «عاملیت جمعی» اظهار داشت: هرگونه عاملیت اجتماعی بر حضور واقعی مردم استوار است و این حضور نیز بدون شکلگیری یک هویت جمعی و عقلانیت مشترک، امکان تحقق نخواهد داشت. به گفته وی، مردم، هویت جمعی و عقلانیت سه ضلع اصلی هر کنش اجتماعی هستند و اراده و تصمیم جمعی نیز بر پایه همین عناصر شکل میگیرد.
دکتر رمضانی در ادامه با مروری بر سیر تحول نظریههای توسعه در غرب، خاطرنشان کرد: نظریات توسعه، محصول بستر تاریخی و تمدنی غرب هستند. وی با اشاره به شکلگیری نظریههای نوسازی پس از جنگ جهانی دوم و پیام هری ترومن در سال ۱۹۴۸، گفت: در دهههای نخست، توسعه عمدتاً معادل رشد اقتصادی و صنعتی شدن تلقی میشد، اما از دهه ۱۹۸۰ به بعد، ناکارآمدی این نگاه آشکار شد و توجه به نیازهای انسانی، ظرفیتهای اجتماعی و عاملیت مردم وارد ادبیات توسعه شد.
وی افزود: در دهههای بعد، نظریههای «توسعه انسانی» و سپس «توسعه پایدار» شکل گرفتند و در سالهای اخیر نیز خود اندیشمندان غربی به این نتیجه رسیدهاند که توسعه نسخهای واحد برای همه کشورها ندارد و هر جامعه باید متناسب با فرهنگ، هویت، امکانات و ظرفیتهای بومی خود، مسیر پیشرفت را طراحی کند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه با تأکید بر اینکه در ادبیات انقلاب اسلامی از مفهوم «پیشرفت» به جای «توسعه» استفاده میشود، اظهار داشت: پیشرفت زمانی مردمی خواهد بود که چهار ویژگی اساسی داشته باشد؛ نخست آنکه «از مردم» برخیزد، دوم «با مردم» پیش برود، سوم «برای مردم» باشد و چهارم، «در مقابل چشم مردم» و با شفافیت کامل دنبال شود.
وی درباره این چهار مؤلفه توضیح داد: «با مردم بودن» به معنای توجه به اولویتها و منافع واقعی جامعه است، «برای مردم بودن» یعنی نتایج پیشرفت باید به همه اقشار جامعه برسد و «در مقابل چشم مردم بودن» نیز ناظر به شفافیت در فرآیندهای تصمیمگیری و اداره کشور است.
دکتر رمضانی سپس با پیوند دادن این مباحث به اندیشه اسلامی، «عقلانیت جمعی ولایی» را مدل اصیل مدیریت اجتماعی در اسلام دانست و گفت: در منظومه فکری اسلام، ولایت و اداره جامعه بر پایه حضور، رضایت و مشارکت مردم معنا پیدا میکند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه با استناد به روایاتی از پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) تصریح کرد: پذیرش ولایت و شکلگیری حکومت دینی، بر رضایت مردم استوار است و همین امر نشان میدهد که حضور مردم، نقش تعیینکنندهای در قوام نظام اجتماعی دارد.
وی همچنین با اشاره به آیات قرآن کریم و نیز فرمان امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر، خاطرنشان کرد: در اندیشه اسلامی، اداره جامعه باید با توجه به مصالح عمومی، خواست مردم و اقتضائات اجتماعی صورت گیرد و مسئولان، امانتداران مردم در چارچوب احکام الهی هستند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه در ادامه، مفهوم «بهینگی اجتماعی» را از منظر عقلانیت جمعی تشریح کرد و گفت: تصمیمات اجتماعی زمانی بهینه خواهند بود که بر پایه حضور فعال اقشار مختلف جامعه، گفتوگوی اجتماعی، تضارب آرا و رعایت مصالح عمومی اتخاذ شوند. حذف دیدگاههای متنوع یا نادیده گرفتن ظرفیتهای اجتماعی، مانع تحقق تصمیمات جامع و کارآمد خواهد شد.
دکتر رمضانی در بخش دیگری از سخنان خود، به نقد برخی تحلیلها درباره جامعه ایران پرداخت و اظهار داشت: برخی جامعه ایران را جامعهای روزمره، برخی صرفاً اعتراضی، برخی مناسکی و برخی مقاومتی معرفی میکنند، اما این صورتبندیها قادر به تبیین واقعیت جامعه ایران نیستند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه با استناد به بیانات رهبر شهید انقلاب، تأکید کرد: جامعه ایران یک «جامعه مبعوث» است؛ جامعهای که رسالت تاریخی خود را در پیوند با ولایت الهی شناخته و بر پایه آرمانهای دینی و انقلابی شکل گرفته است.
به اعتقاد وی، هویت ملی، هویت دینی و هویت انقلابی سه عنصر اصلی این جامعه مبعوث هستند و مسئولان باید از این سرمایه اجتماعی پاسداری کنند.
دکتر رمضانی همچنین از برخی تحلیلهای رسانهای درباره حضور مردم در صحنههای اجتماعی انتقاد کرد و گفت: برخوردهای جناحی و تقلیل این حضور به رفتارهای احساسی، ظلم به سرمایه اجتماعی و معنوی ملت ایران است.
وی حضور مردم در تجمعات ملی را یکی از مهمترین سرمایههای اجتماعی کشور دانست و افزود: مردم با درک شرایط کشور و بر اساس محاسبات خود، مسیر مقاومت و ایستادگی را ضامن امنیت، عزت و استقلال ایران میدانند و حتی بسیاری از کسانی که امکان حضور در این اجتماعات را ندارند، از این حرکتها حمایت میکنند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه تأکید کرد: برخلاف برخی تحلیلها، چنین حضورهایی نه تنها مانعی برای توسعه نیست، بلکه بر اساس جدیدترین نظریههای توسعه، یکی از پایههای اصلی پیشرفت و توسعه مردمی به شمار میرود؛ زیرا در بستر همین مشارکتهای اجتماعی است که گفتوگوهای عمومی شکل میگیرد، مطالبهگری تقویت میشود، شفافیت افزایش مییابد و سازوکارهای پاسخگویی مسئولان فعالتر میشود.
دکتر رمضانی در پایان، شکلگیری این سرمایه اجتماعی را از برکات فرهنگ ایثار و شهادت دانست و اظهار داشت: حضور آگاهانه مردم در عرصههای اجتماعی، زمینهساز تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش انسجام ملی و ارتقای عقلانیت جمعی در مسیر پیشرفت کشور است و لازم است این ظرفیت بزرگ، به جای مواجهههای جناحی، مبنای سیاستگذاری و تصمیمگیری در اداره جامعه قرار گیرد.
