الحاد جدید، طبیعت گرایی هستی شناختی و علم

الحاد جدید، طبیعت گرایی هستی شناختی و علم
نوشتاری از حجت‌الاسلام والمسلمین حمیدرضا شاکرین مدیر گروه منطق فهم دین پژوهشگاه

طبیعت‌گرایی هستی‌­شناختی (Ontological Naturalism) بن‌­مایه اصلی الحاد جدید و بیانگر این گمانه است که تنها عوامل و قوانین طبیعی، نه خدا یا دیگر امور فراطبیعی و روحانی، در این جهان اثرگذارند.[۱] لاجرم فهـم کامـل جهـان نیازمند رجـوع بـه آفریننده و یـا فاعلیـت الهـی نیست.[۲]

شماری طبیعت‌گرایی هسـتی‌­شـناختی را بنیاد فلسـفیِ اجتناب‌­ناپذیرِ علم دانسته­‌اند. مارتین ماهنر[۳] برآن است که علم (ON)[۴] را پیش­فرض انگاشته و طبیعت‌گرایی به مثابه مفروض متافیزیکی قوی و بدیل ناپذیر، به طور ضمنی در چهارچوب علم جای دارد.[۵] از طرف دیگر طبیعت‌گرایان، موفقیت علوم طبیعی را دلیل بر موجـه بودن طبیعت‌گرایی هستی­‌شناختی انگاشته‌­اند. فردریک اشمیت در این باره می‌­گوید: «…طبیعت‌گرایی هستی‌­شناختی بوسـیله موفقیت‌هـای علـم طبیعـی حمایت می­‌شود و این موفقیت، موفقیت در شناخت آنچه واقعی است مـی‌­باشـد.»[۶] ایشان تبیین‌های طبیعی را بهترین نوع تبیین قلمداد کرده و از جمله امتیازات آن را سادگی در توضیح دادن اطلاعات موجود می­‌دانند.

در عین حال طبیعت‌گرایی هستی شناختی از جهات مختلفی قابل نقد و ارزیابی است، از جمله:

  1. طبیعت‌گرایان برای نفی حقایق فرامادی و نفی تاثیر آنها در جهان فیزیکی، آن هم به­‌مثابه پیشفرضی اجتناب­‌ناپذیر برای علم،هیچ استدلال قانع کننده‌­ای نداشته و به تعبیر جان هیک و پلانتینگا طبیعت‌گرایی صرفا نوعی جزمیت دل‌بخواهانه[۷] و فاقد هرگونه دلیل قانع کننده ­است.[۸] افزون بر آن طبیعت‌گرایی در آینده نیز امکان اثبات نخواهد داشت؛ ‌چراکه هرگونه نفی و اثباتی در این حوزه نیازمند ابزارها و منابع معرفتی‌­ای است که صلاحیت بررسی فراطبیعت را داشته باشد و چنین چیزی با ابزارهای حسی و روش­ تجربی که طبیعت‌گرایی متعهد به آن است امکان­‌پذیر نیست.
  2. طبیعت‌گرایی مبتلا به وجود معارض مدلل است و همه براهین اثبات وجود خدا و فاعلیت او، علیت قوای ذهنی، دلایل نافی بستار فیزیکی علیت و اثباتگر تاثیر حقایق فراطبیعی در جهان نقدهایی بر طبیعت گرایی به حساب می آیند.
  3. طبیعت‌گرایی هستی‌­شناختی خودستیز و تناقض آمیز است؛ زیرا چیزی جز آنچه به روش تجربی به دست آمده باشد را برنمی‌­تابد؛ درحالیکه خود برآمده از روش علمی نبوده و به حکم خود مردود و فاقد اعتبار است.
  4. طبیعت‌گرایی هستی­‌شناختی فاقد کفایت تبیینی است و به طور خاص قادر به تبیین چرایی جهان و نظامات آن، تبیین خودآگاهی و پدیدارهای ذهنی و حتی تبیین اصل طبیعت‌گرایی هستی­‌شناختی نیست.
  5. کاربرد اصل سادگی نیز گزینش میان دو نظریه علمی است و براساس آن درصورت نبود مرجحات دیگر نظریه‌­ای که پیش‌فرضهای کمتری دارد مقدم می­‌شود. این در حالی است که اولا طبیعت‌گرایی یک نظریه علمی نبوده و یک نگاه کلان هستی شناختی است که طبیعت‌گرایان آن را به مثابه یک پیش‌­فرض به­‌کار می‌­برند. ثانیا درجایی کاربرد دارد که دو نظریه در تمام فضیلت‌های لازم برای علم مساوی بوده و فقط یکی ساده تر از دیگری باشد، درحالیکه طبیعت‌گرایی در چنین نسبتی با فراطبیعت‌گرایی قرار ندارد؛‌ بلکه صرفا پیشفرضی نامدلل در برابر رقیب مدلل و دارای کفایت تبیینی کامل‌تر است.

نقدهای دیگری نیز در این باره گفتنی است که سخن به درازا می­‌کشاند و تطویل در آن از عهده این مختصر خارج است.[۹]

[۱] Naturalism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

[۲] Haught, John (2006). Is Nature Enough? Meaning and Truth in the Age of Science, Cambridge, Cambridge University Press. P. 5.

[۳] Martin Mahner

[۴] Ontological Naturalism

[۵] Mahner, Martin (2012). “The Role of Metaphysical Naturalism in Science”, Science & Education, V. 21, Issue 10: 1437-1459, p.1438.

[۶] Schmitt, Frederick (1995). “Naturalism”, in Kim and Sosa (1995), Companion to Metaphysics, Oxford, Basil Blackwell: 343-345., p. 343.

[۷] John Hick, Between faith and Doubt: Dialogues on Religion and Reason, 2010. Palgrave Macmillan; 2010th edition (April 9, 2010)

نیز بنگرید: جان هیک، طبیعت‌گرایی در مقابل دین، ترجمه فرهاد عمورضایی، اطلاعات حکمت و معرفت : آذر ۱۳۹۵، سال یازدهم – شماره ۹ ، ص ۵۶ تا ۵۸.

[۸]See: Alvin Plantinga, (2011). Where the Conflict Really Lies: Science, Religion and Naturalism, New York, Oxford University Press. P.251.

[۹] جهت آگاهی بیشتر بنگرید: سیدمهدی بیابانکی، امکان طبیعت‌گرایی در علم، فلسفه علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دوفصلنامه علمی پژوهشی، سال هشتم، شماره دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، صص۲۳ -۴۰؛ روزبه زارع،  سیدحسن حسینی، تبیین نهایی و موجود ضروری: طرح و بررسی دیدگاه تیموتی اکانر، پژوهشنامه حکمت، پاییز و زمستان ۱۳۹۷، ش ۳۲، صص ۸۵ – ۱۰۷؛‌ حمیدرضا شاکرین، طبیعت‌گرایی هستی شناختی، بررسی و نقد، اندیشه نوین دینی (در دست چاپ)

 

مطلب قبلیدستاورد نظام فقهی شیعی در حوزه نهادسازی انقلاب اسلامی
مطلب بعدیرویکرد فرهنگی سند الگو باید یکپارچگی مفهومی آن را تضمین کند