ادبیات داستانی متعهد در پیچ تاریخی

ادبیات داستانی انقلاب اسلامی در حالی وارد چهل و یکمین سال خود می شود که تاریخچه ای پر فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است و ثروتی عظیم را به بهایی گزاف برای حال و اینده ادبیات داستانی متعهد به ارمغان اورده است.

ادبیات داستانی متعهد در پیچ تاریخی

مروری بر ادبیات داستانی 1397

نوشتاری از احمد شاکری عضو هیات علمی گروه ادبیات اندیشه پژوهشکده فرهنگ و مطالعات اجتماعی

 

با اغاز فصل تابستان، جشنواره های ادبی به عنوان یکی از فعال ترین چرخه های تبلیغی- حمایتی کار خود را اغاز می کنند. اولین جشنواره ملی ادبیات را انجمن قلم ایران با عنوان جشنواره قلم زرین برگزار می کند و یکی از اخرین جشنواره های مستمر سالیانه جایزه شهید حبیب غنی پور است. جشنواره های ادبی را به لحاظ تکثر و تنوع شان باید از جمله برنامه های ثابت جریانهای مختلف ادبی در کشور اعم از جریان شبه روشنفکر و جریان متعهد به حساب اورد. جشنواره ها که خود بستری برای رقابت اثار داستانی اند در رقابتی بزرگتر، تقابل جریانهای ادبی را در کشور اشکار می کنند و به مبانی، سلایق و رویکردهای مختلف ادبی نمود و ظهوری اشکار می بخشند. نگارنده در این یادداشت پس از اسیب شناسی اجمالی جشنواره های ادبی، در بُعدی کلان تر، مهمترین چالشها و فرصت های ادبیات داستانی انقلاب اسلامی را مرور نموده است.

فرایندهای انتخاب و گزینش ، که عموما در خلال داوری جشنواره ها و جوایز ادبی در طول سال انجام می پذیرد، در فضای ادبیات داستانی معاصر، جایگزین ساختارهای پژوهشی و نقد شده است.  جشنواره ها و جوایز ادبی با تنوع و تکثر چشمگیرشان در موضوعات، مبانی، روش های داوری، ترکیب داوران، مخاطبان هدف، میزان و نوع تقدیر و بالاخره آثار برگزیده، جامعه را به موجودیت ادبیات داستانی کشور در طول بازه زمانی یک ساله توجه می دهند. آثار برگزیده جشنواره ها در مدارج مختلف و حتی برگزیده نشدن یا نامزد نشدن آثاری در این رخدادها، گویای وضعیت ادبیات داستانی در بازه زمانی مورد بررسی است. اما ساختارهای معیوب ادبیات داستانی معاصر و رشد و توسعه نامتوازن ارکان ادبیات داستانی در کشور، اهمیت وافر به رکن تولید و چشم پوشی و بی توجهی به ارکان دیگرِ تئوریک و انتقادی، موجب شده تا مقوله ای به نام جشنواره ها، نوعا کارکردهای چندگانه ای پیدا کرده و از هویت اصلی خود خلع شوند. در نتیجه، جشنواره های ادبی که نتیجه سیاست تبلیغی و جشنواره ساز مجموعه های دولتی و غیر دولتی بوده اند، نه تنها نوعا قادر به حل مسائل ادبیات داستانی نیستند، بلکه به معضلی برای جریان ادبیات داستانی تبدیل شده اند. برخی از علل این ناکارامدی در جشنواره ها بدین قرار است:

اول اینکه جشنواره های ادبی در کشور، نوعا در إظهار، إعلام، بیان و تبئین فلسفه وجودی خود ناتوان اند. جشنواره ها با داعیه انتخاب شایسته یا شایسته تر پا به میدان گزینش و انتخاب می گذارند. در حالی که نوعا منتَخَب جشنواره ها، بدون توضیح دقیقی در چرایی انتخاب، مبانی گزینش و نسبت اثر یا اثار منتَخَب با دیگر اثار، مورد تقدیر قرار می گیرند. واضح است علت انتخاب و معیارهای گزینش، از اصل معرفی اثرِ برگزیده، مهم تر است. زیرا فارغ از مجموعه، نهاد یا موسسه برگزار کننده جشنواره های ادبی، این معیارهای اصیل و دقیق هستند که ارزش و اعتبار اثر برگزیده را مشخص می کنند. جشنواره ها نوعا تافته جدا بافته ای از جریان تئوری پردازی، نقد و حتی تولید و آموزش هستند. به همین دلیل، با وجود هزینه های مادی و معنوی که برای برگزاری آنها صرف می شود، قادر نیستند اثر برگزیده یا اثری که صلاحیت برگزیده شدن را نداشته، در جای معین خود تثبیت کنند. این البته بیش از هر چیز، به سردرگمی مخاطبان جشنواره ها و بی اعتبار شدن نتیجه جشنواره ها منجر خواهد شد.

دوم اینکه ترکیب داوران جشنواره های ادبی را نوعا نویسندگان و نه پژوهشگران و منتقدان شناخته شده تشکیل می دهند. این البته محصول نگاهی است که از مخاطب ادبیات داستانی آغاز شده و تا مدیران فرهنگی و سیاست های کلی حوزه ادبیات داستانی نفوذ یافته است. همان نگاهی که در ورزش یا سینما به اصالت بازیکن و بازیگر تعبیر می شود. و اینگونه تلقی می شود که ورزشکار یا بازیگر حرفه ای لزوما تحلیلگر یا منتقد توانایی برای رشته خود نیز هست و می تواند در این باره تئوری پردازی کرده، دست به داوری و انتخاب بزند. این بدان معنی است که در چرخه ای باطل که کمتر گسستی در ان مشاهده می شود، نویسندگان، پدید اورندگان ادبیات داستانی اند و خود نیز ناقد و تحلیلگر و تئوری پرداز آن محسوب می شوند. چرخه ای بسته که هیچ گاه حقیقتِ نقد، به عنوان رشته ای تخصصی، بدان راه ندارد و قادر نیست با مجامع علمی و تئوری پرداز در حوزه ادبیات داستانی تعامل برقرار کند. نوعا قشر نویسنده ای که داوری جشنواره ها را بر عهده دارند از آن جهت که علماً و عملاً داستان نویس اند، قادر نیستند نتایج داوری ها را در ضمن دیدگاهی تئوریک و انتقادی دسته بندی یا تبئین کنند. لذا حداکثر چیزی که جامعه ادبی در طول یک سال در نتیجه اعلام داوری ها از ان مطلع می شود، اثاری است که به ادعای جشنواره ها، جزو بهترین های سال گذشته اند. اما صدها اثری که هیچ گاه برگزیده نشده و نخواهند شد، در محاق قرار خواهند گرفت.

نتیجه این سرگردانی، إجمال علمی و إنتخاب مبهم، آن است که جامعه ادبی تلاش می کند تا به قدر مشترکی میان جشنواره های ادبی برسد و این را حاکی از إجماع ادبی، بر یک یا چند اثر انتخابی قلمداد کند. این قدر مشترک، که استقلال و اعتبار جوایز ادبی را مخدوش می سازد، معیاری کمّی است که تعداد جوایز کسب شده یک اثر را ملاک اطمینان بخشی در صحت انتخابها قلمداد می کند.

سوم اینکه، قرار گرفتن جشنواره های ادبی بر مسندی که ذاتا به نقد و پژوهش ادبی اختصاص دارد، نوعا با حاشیه أمنی برای برگزار کنندگان همراه است. در برخی جشنواره های ادبی اساسا نام داوران اعلام نمی شود و در دیگر موارد که داوران معرفی می شوند، موسسه یا مجموعه برگزار کننده جشنواره، خود و داوران را ملزم به پاسخ گویی و توضیح درباره فرایند داوری و گزینش نمی داند. جدای از اعتراض های جسته و گریخته نویسندگان اثاری که در گردونه داوری به کناری نهاده می شوند، داوری جشنواره ها نوعا بدون معارض و معترض برگزار می شود. بیش از همه بدان سبب که بیان و مبنایی برای انتخاب ها اعلام نمی شود و در صورت بیان نیز، فرایند نسبی و مقایسه ای اثار همه چیز را موکول به بررسی تمامیت اثار منتشره در طول یک سال می کند. این به معنای پنهان شدن سلایق در پس دعاوی است که هیچ گاه مورد پرسش قرار نمی گیرند.

چهارم انکه، جشنواره ها به واسطه ماهیت تبلیغی- حمایتی شان تحت فشارِ انتخاب و برگزیده کردن هستند. کمتر جشنواره ای در دوره ای که کتاب مناسبی برای انتخاب و برگزیدن نمی یابد، در مقابل فشارها مقاومت می کند. این تلقی چه در جشنواره ها، برگزار کنندگان و داوران آن و چه در مخاطبان چنین جشنواره هایی قوت گرفته که گویا جشنواره ای که به معرفی برگزیده اقدام نمی کند، جشنواره ای شکست خورده یا مغرض است. معمولا عدم معرفی اثری به عنوان برگزیده، نه شکست ادبیات داستانی در طول یک سال، که شکست جشنواره تلقی می شود. حتی در صورت مقاومت جشنواره ای در عدم معرفی اثری به عنوان برگزیده در طول یک سال، تکرار عدم معرفی برای چند سال پیاپی، قطعا به مرگ جشنواره و اُفت مخاطبان ان منجر خواهد شد. این فشار مضاعف بر گزینش، که بیش از هر چیز از مبنای مقایسه ای بودن گزینش میان آثار ناشی می شود، نتیجه گیری واقعی از هویت ادبیات داستانی در بازه مورد داوری را مخدوش خواهد کرد. بر خلاف جشنواره ها، کتابها و مقالات پژوهش محور، ناگزیر به انتخاب نیستند.

پنجم اینکه جشنواره های ادبی –بخصوص آن دسته که آثار چاپ شده را مورد داوری قرار می دهند- در مدعای خود تمام نیستند. چنین جشنواره هایی به دلایل متعدد قادر به رصد و ارزیابی و بررسی تمامی آثاری که در طول سال منتشر می شوند نیستند. حتی در صورت دسترسی به سامانه های اطلاع رسانیِ چاپ و نشر، تهیه تمامی کتابها و مرور –ولو اجمالی- انها مقدور تمامی جشنواره ها نیست. اینجاست که ناگزیر، معیارهای دیگری برای ریزش آثار داستانی مطرح می شود. در صد خطای این معیارها این احتمال را تقویت خواهد کرد که نویسنده ای ناشناس از انتشاراتی ناشناس یا نه چندان معتبر با احراز این قرائن اولیه از گردونه داوری ها کنار رود.

اما همه یا برخی از این اشکالاتِ مرتبط به جشنواره های ادبی، می تواند مورد اغماض قرار گیرد. مشکل اصلی انجاست که جشنواره ها در غیر جایی که باید باشند قرار می گیرند و بنا است خروجی را رقم بزنند که برای ان ساخته نشده اند. واقعیت ان است که جشنواره ها با تمامی تنوع در دیدگاهها مخاطبانی دارند. از دیدگاههای مصرح یا غیر مصرحی دفاع می کنند. بر پایه مبانی فکر شده یا سلایق شخصی یا صنفی یا محفلی دست به قضاوت می زنند. اینها همه می تواند در ذیل تکثیر و تکثر ادبیات پذیرفته شود. تنها در زمانی که در حوزه ای دیگر و کاملا متمایز از جشنواره های ادبی و کارکردهایشان، حوزه نقد و پژوهش به درستی کارش را انجام دهد. یکه تازی جشنواره ها در حوزه های غیر مرتبط ساختاری با انها و دست اندازی به حوزه های دیگر توسط داورانی که سابقه و تجربه و دانشی در پژوهش و نقد ندارند به نوعی تحریف تدریجی در تاریخ ادبیات داستانی معاصر منجر خواهد شد. این تحریف زمانی قوت می گیرد که شاهد باشیم در طول چند دهه گذشته و بخصوص پس از رونق گرفتن جشنواره های مختلف ادبی، مراکز دانشگاهی و پژوهشی نیز در شناخت واقعیت ادبیات داستانی معاصر زحمت پژوهش واقعی را تحمل نکرده و عملا در انتخاب موضوعات پژوهشی خود در حوزه ادبیات داستانی به نحو عام یا ادبیات داستانی گونه ای عملا به یافته ها و گفته های جشنواره های ادبی اکتفا می کنند. واقعیت غیر قابل انکار در محافل دانشگاهی که باید رسمی ترین محافل تولید علم در کشور باشند، ان است که غالب دانشجویان تحصیلات عالی، به تبع اساتید دانشگاه، زحمت مرور تاریخی اثار داستانی را متحمل نمی شوند. تصویری که این طیف از ادبیات داستانی دارند بیش از هر معیاری، متوجه اثار برگزیده جشنواره های داستانی در کشور است. به بیانی دیگر، جشنواره ها که نوعا آثار سال گذشته را بررسی می کنند، ماده خامی را فراهم می اورند که در چرخه ای تکرار شونده، موضوع پژوهشهای ادبی را می سازد و این چرخه به بازتولید شهرت و برند سازی از آثار منجر می شود. اما واقعیت چیز دیگری است. حتی اگر بپذیریم انتخاب های جشنواره ها نتیجه کاربست معیارهای اصیل، دقیق و فکر شده توسط داوران است، خیل آثار دیگری در کلیت ادبیات داستانی کشور نادیده گرفته می شوند و در ارزیابی ها و تحقیقاتی که صورت کلی ادبیات داستانی را در یک یا چند دهه می سازند جایی نخواهند داشت. بی راه نیست که به یاد آوریم، انتخاب چند اثر داستانی سیاه دفاع مقدس توسط برخی جشنواره های متمایل به جریان روشنفکری چگونه محافل بی خبر و معمولا دنباله رو دانشگاهی را به تبئین و تشریح این شبه گونه وارداتی غیر اصیل متمایل ساخت و چگونه کرسی گفتمان رسمی ادبیات داستانی  دفاع مقدس را به رویکرد سیاه نویس سپرد.

 

مروری بر چالشها و فرصت های ادبیات داستانی انقلاب اسلامی:

  • اهمیت یافتگی و باور به ادبیات داستانی: رأس المال کار در حوزه ادبیات داستانی ایمان و باور به اهمیت و تاثیر گذاری این مقوله در حال و اینده فرهنگ و حتی مسائل اقتصادی و سیاسی و اجتماعی است. متاسفانه عقب ماندگی ادبیات داستانی در کشور و تولد ان در الگوی ترجمه ای و و ابسته، عملا جدایی و بیگانگی بزرگ تاریخی را میان این حوزه و مردم بوجود اورد. انقلاب اسلامی با جریان قوی فرهنگی خود توانست طیف گسترده ای از مردم را با ادبیات داستانی و برخی هنرهای دیگر اشتی دهد. اما همچنان اهمیت و میزان قابلیت این حوزه درک نشده است. نشانه بارز این عقب ماندگی عدم توجه و عدم شناخت مسئولان فرهنگی و حتی ادبی کشور از واقعیت ادبیات داستانی متعهد است. از جمله پیامهای اشکار تقریض های مقام معظم رهبری بر اثار روایی و مستند نگار و سفارشهای مکرر ایشان در ملاقاتهای حضوری با نویسندگان و مدیران مبنی بر کار در حوزه داستان نویسی و بخصوص رمان اهمیت این حوزه در تاریخ سازی انقلاب اسلامی است. ادبیات داستانی در ایران و حتی در جمع اهالی فرهنگ انگونه که در دنیا شناخته شده و محل رجوع و مطالعه است، به درستی درک نشده است. اقبال مدیران فرهنگی به اثار پر رنگ و لعاب و پر خرج سینمایی و کم توجهی به ادبیات داستانی حاکی از همین تصور غلط است. طبیعی است تا اهمیت داستان و رمان در کشور و بخصوص در نزد مدیران وسیاست گذاران درک نشود عزمی برای حمایت و هدایت این جریان وجود نخواهد داشت. و تا ادبیات داستانی اصلاح نشود، سینما نیز در تولید متن به بلوغ نخواهد رسید. تا ادبیات داستانی اصلاح نشود مقوله کتاب و کتابخوانی به سامان نخواهد شد.
  • موجودیت کنونی ادبیات داستانی معلول و مسبَّبِ علل و اسبابی در طول تاریخچه ادبیات داستانی معاصر است.
  • خام اندیشی است اگر وضعیت ادبیات داستانی در یک سال را معلول علل قریب ان و شرایط ادبیات داستانی در ان سال یا حتی سالهای نزدیک به آن قلمداد کنیم. خطای بزرگتر ان است که به ذکر معلول بسنده کرده و از علل بروز آسیب ها غفلت ورزیم. علل تهدید کننده و فرصت بخش در لایه های ادبیات داستانی وجود دارند. برخی از آنها فعلیت می یابند و برخی دیگر مستعد بروز و ظهور و تاثیر گذاری بر ادبیات در زمان مناسب اند. برخی تاثیری فوری و برخی دیگر اثاری بطئی و بلند مدت خواهند داشت. بنابر این ذکر وضعیت ادبیات داستانی در مانند بازه زمانی یک ساله، نیازمند پژوهشی دو سویه است. اینکه چه عواملی در شکل گیری شرایط موجود موثر بوده اند و دیگر آنکه وضعیت موجود، خود به عنوان علت، چه شرایطی را برای آینده نزدیک یا دور ادبیات رقم خواهد زد. رویارویی هویتی ادبیات متعهد و روشنفکر واقعیت مستمر و غیر قابل انکار ادبیات داستانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی است. جریان روشنفکری در حوزه ادبیات داستانی با اثار، مبانی و تربیت یافتگان نسل اول آن، در دوره پس از پیروزی انقلاب اسلامی و شکل گیری ادبیات متعهد نیز امتداد یافته است. سیل ترجمه اثار داستانی، منابع نظری و کرسی های نقد و نظریه ادبی در دانشگاهها که هیچ گاه در کلیت خود انقلابی نبوده اند همواره جریان ادبیات متعهد را به چالش کشیده است. نکته دیگر، تنوع چشمگیر عللی است که بر جریان ادبیات داستانی کشور تاثیر می گذارند. رویه متداولی که توسط رسانه ها دنبال شده و ذهنیت ادبیات داستانی معاصر را از موجودیت خود سامان می دهد، به واسطه عدم تعمیق نظری، مسئله شناسی و روش شناسی علمی عموما بر برخی از این علل تمرکز کرده و برخی از مهمترین علل تاثیر گذار بر ادبیات داستانی معاصر را مسکوت می گذارد. این ذهنیت نه تنها بر اشخاص دخیل در ادبیات داستانی تاثیر می گذارد و از ابشخور فکری انها تغذیه می کند، بلکه ذهنیت برنامه ساز و سیاست گذار مدیران ادبیات داستانی را نیز تحت سیطره و کنترل خود قرار می دهد. چرخه ای از تولید و مصرف مسائل با دیدی ژورنالیستی که به درجا زدن ادبیات یا انحطاط آن خواهد انجامید.
  • ادبیات داستانی مقوله ای چند بعدی و پیچیده و نه بسیط و ساده است. از جمله مقدمات هر سیاست گذاری و برنامه ریزی یا هدایت و برنامه ریزی در این زمینه برخورداری از افقی فرانگر، ملی و موسع است. تاثیر گذاری در حوزه استراتژیک ادبیات داستانی به عنوان مولِد و زادگاه هنرهای روایی دیگر نیازمند شناخت ارکانی است که این حوزه را در کلیت خود شکل می دهند. در طول دهه های گذشته، عدم تحلیل و درک درست درباره چیستی و چگونگی و سهم هر یک از این ارکان در ادبیات داستانی معاصر موجب شده تا چند رکن بیش از دیگر ارکان مورد توجه قرار گیرد. در نتیجه عدم توازن رشد و بلوغ ارکان مختلف عملا برنامه ریزی ها را ناکام گذاشته یا تاثیر انها را حداقلی قرار داده است. زمانی که از ادبیات داستانی سخن به میان می اید منظور تنها تولید داستان و رمان و معضلات نشر و توزیع نیست. ارکانی چون: نقد، پژوهش، مدیریت، اموزش، تبلیغ، توزیع، تولید، نشر، ترجمه، اقتباس همگی در ساخت ادبیات داستانی معاصر نقش داشته و دارند. تصور و اذعان به چنین تنوع و پراکندگی در ارکان ادبیات داستانی معاصر مقدمه ای برای تامل در بنیان نهادن تئوری متوازنی در رشد هماهنگ تمامی این ارکان است. کافی است بدانیم سرمایه گذاری مادی و معنوی بسیار در طول چهل سال گذشته در حوزه رمان نویسی بر پایه این تصور که زمان و زمینه برای تولید رمان از موضوعاتی چون انقلاب اسلامی و دفاع مقدس اماده است و جهان تشنه شنیدن از این دو واقعه است بدون توجه به ارکانی چون نقد و پژوهش، عملا روند رو به رشد و امیدوارکننده جریان ادبی انقلاب اسلامی را که شعار احیای ارزشهای اسلامی و ارمانهای انقلابی را فریاد می زد در مقاطعی دچار تحجر و کندی ساخت. ادبیات داستانی خلاقه بدون جریان نقد ادبی متعهد دچار انحراف می شود و بدون پژوهشهای بنیادین و مسئله محور به بلوغ نخواهد رسید. ضعف این دو رکن مهم زمینه ها را برای حضور پر رنگ جریان شبه روشنفکر و تاثیر گذاری ان بر جریان نوظهور ادبیات داستانی متعهد فراهم اورد. در این رویارویی، جریان نقد روشنفکری وابسته و ترجمه ای ادبیات متعهد را از زایش روز  افزون ارزشهای انقلابی بازداشت.
  • مطالعات استراتژیک ادبیات داستانی ملی: ادبیات داستانی در طی چهار دهه تجربه های متعدد مدیریتی و تولید در حوزه های موضوعی را پشت سر گذارده است. وضعیت اموزش داستان در زمان حاضر با انچه در چهار دهه گذشته وجود داشت تفاوتهای اشکاری دارد. تعداد داستان نویسان و علاقمندان به داستان به نحو روز افزونی قابل شناسایی است. فرصت ها و تهدیدهای مختلفی در ارکان ادبیات داستانی در تاریخ انقلاب قابل شناسایی است. هر گونه برنامه ریزی و تصمیم برای حال و اینده نیازمند شناخت دقیق و تحلیل گذشته ادبیات داستانی و تصور دقیقی درباره جبهه بندی جریان شبه روشنفکر و متعهد در حوزه ادبیات داستانی و ارکان متعدد ان است. در این صورت است که می توان برنامه ریزی دقیقی به معنای ملی برای اینده داشت. انگونه که نگارنده به تجربه و مطالعه دریافته تا کنون هیچ مرکز مطالعات استراتژیکی در این باره شکل نگرفته است. مرکز یا دفتری که فارغ از کارهای اجرایی و برنامه های روزمره زمین و زمینه ادبیات داستانی در کشور را با تمامی پراکندگی و البته استعداد ها و تهدیدها شناسایی کند. معضل بزرگ مدیریتی در ادبیات داستانی کشور اندیشه و اطلاع محفلی و برنامه ریزی و هدف گذاری ملی است. مدیران نا اشنا بیش از انکه دغدغه ای برای شناخت وضعیت موجود ادبیات داستانی داشته باشند اشتهای سیری ناپذیری به دیده شدن و اجرای برنامه هایی دارند که قادر نیست ظرفیت های ملی را فعال سازد. این در حالی است که واقعیت ادبیات داستانی موجود و اینده کشور نه توسط مدیریت ها در مراکز شناخته شده دولتی که در شهرستانهای کوچک و بزرگ و در شبکه ای پیچیده و پنهان از اموزش، تولید، نقد و تبلیغ ساخته می شود.
  • سند چشم انداز ادبیات داستانی متعهد: حوزه ادبیات داستانی به تبع دیگر حوزه های فرهنگی و هنری در فرایندی بطئی و دیربازده اثار و ثمرات برجسته خود را اشکار می سازند. داستان مقوله ای است که از سویی به فراز و فرود شرایط اجتماعی و سیاسی وابسته است، از سویی با انسان سروکار دارد و از سوی دیگر پیچیده ترین تکنیک های روایی را برای نمایش انسان به کار می گیرد. به همین سبب نتیجه بخشی برنامه ها امری نسبی و مقطعی و متناسب با شرایط موجود و اینده ادبیات داستانی کشور خواهد بود. از جمله خلاهای جدی در سطح سیاست گذاری و برنامه ریزی داستان، فقدان چشم انداز فکر شده و برنامه ریزی شده برای این مقوله است. انگاره مبهمی در این باره وجود دارد که ادبیات داستانی انقلاب اسلامی قادر است ارزشها و ارمانهای ان را منعکس سازد. اما نه تنها این هدف به صورت دقیق مشخص نیست بلکه برنامه مشخص زمان بندی شده ای برای نیل به ان نیز در مجموعه های متولی ادبیات داستانی دیده نمی شود. گویا تولید و تنقیح و توسعه مکتب ادبی انقلاب اسلامی برای برخی مدیران تبدیل به ارزویی شده است که تنها باید منتظر فرا رسیدن ثمر دهی ان در زمان نا مشخص باشند. این اسیب جدی خود معلول عللی متعدد است. چرا که سند نگاری در سطح ملی برای مقوله ای چون ادبیات داستانی که در کشاکش تبدیل و تحول از مقوله ای ترجمه ای و کاملا اومانیستی به مقوله ای دینی و انقلابی است نیازمند مطالعات و تحقیقات پسینی درباره تاریخ ادبیات انقلاب اسلامی و مطالعات پیشینی و اینده پژوهانه درباره اینده ان است. عدم تعیین، نقطه گذاری و هدف گذاری دقیق اینده ادبیات داستانی مجالی برای برخی مدیران فراهم اورده تا در نوع هرج و مرج مدیریتی از ادبیات داستانی متعهد ظرفیت سوزی کنند و هر از گاهی با ریل گذاری غلط ان را از مسیر اصلی و درست منحرف سازند.
  • همگرایی جریان ادبیات داستانی متعهد: در طول چهار دهه از عمر ادبیات داستانی انقلاب اسلامی حداقل سه نسل از نویسندگان به ادبیات معاصر معرفی شده اند. نسل اول در گسست ادبیات پیش و پس از انقلاب اسلامی و با ظرفیتی که انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به لحاظ تجربی و اجتماعی فراهم اورد وارد میدان داستان و رمان شدند. این نسل رشد خود را از جهتی مرهون بایکوت انقلاب اسلامی توسط نویسندگان شبه روشنفکر بودند. اما همواره تقابل دو جریان اصلی ادبیات شبه روشنفکر و ادبیات متعهد به میدان تولید داستان و رمان ختم نمی شده است. بلکه در لایه ای پنهان تر نویسندگانی از هر دو جریان به اردوگاه جریان دیگر متمایل شده یا کاملا کوچ کرده اند. این تغییر و تبدیل و استحاله و توبه یکی از واقعیت های قطعی ادبیات داستانی پس از انقلاب است که خود ظرفیت ها و تهدیدهای جدی را برای ادبیات متعهد پدید اورده است. فرایندی که هیچ گاه در طول چهل سال قطع نشده است و در اینده نیز ادامه خواهد داشت. از جمله تبعات پیدا و پنهان این رفت و امد ها میان دو جبهه فرهنگی و ضد فرهنگی جابه جایی خطوط و مرزهای تقابل فرهنگی بوده است. دغدغه جریان ادبیات انقلاب اسلامی از اغاز این بوده است که تا حد مقدور از نویسندگان شبه روشنفکر سلیم القلب یا همسو با اندیشه های ملی و میهنی در تقویت جریان خود کمک گیرد. در دهه شصت سفارش تولید رمان به برخی از این نویسندگان یکی از برنامه های رایج دفاتر و مجموعه های متولی ادبیات داستانی بود. این سیاست بر بن مایه فکری بنا نهاده شده بود که معتقد بود می تواند نویسندگان شبه روشنفکر را کنترل و مدیریت کند و تولید داستان بیش از انکه مرهون فاعل هنرمند ان باشد معلول موضوع ارزشمند یا ضد ارزشی ان است. توفیقات در جذب نویسندگان شبه روشنفکر کمتر از انتظار بود. بخصوص انکه این جذب تنها محدود به حوزه تولید داستان و رمان نبود و مقولاتی چون پژوهش و اموزش داستان نویسی ساحت های نوپدید و جدیدی بودند که حساسیت کمتری درباره انها وجود داشت و برخی نهادها با شعار بی جهت بودن تکنیک عملا امکانات خود را به پای این اساتید ریختند و نهادهایی جولانگاه مدرسان شبه روشنفکر و تئوریسین های ترجمه ای امده از غرب شدند. تجربه نشان داده است کوچ نویسندگان متعلق به جریان انقلاب اسلامی یا برامده از ان یا منسوب به ان به جریانهای شبه روشنفکری بیش از میزان جذب نویسندگان شبه روشنفکر به این جریان بوده است. بده بستان ها، تاثیر و تاثرات و تعاملات که امری غیر قابل انکار در فضای داستانی کشور بوده است زمینه اصلی این ریزش ها را فراهم اورده است. امری که مسبب اصلی ان را می توان غفلت جریان فرهنگی و ادبی کشور نسبت به موضع دشمن فرهنگی و مداهنه و مسامحه درباره ان دانست. جریان ادبیات داستانی متعهد با نگرش ها و سلایق و سیاست های متنوع حاکم بر ان روش های مختلفی را در مواجهه با جریان شبه روشنفکر برگزیده است.اما می توان گفت مهمترین مسئله تمامی این روش ها عدم برخورداری از تئوری فکر شده انقلابی در این مواجهه است. این ضعف اندکی بعد دامن گیر جریان متعهد نیز شد. زیرا مسئله مواجهه با نویسندگان جریان روشنفکر اکنون به مسئله ای درونی و خانوادگی در این جریان بدل شده بود. جایی که تمایل علمی و عملی برخی نویسندگان منسوب به انقلاب اسلامی به جریانهای شبه روشنفکری به صورت پیدا و پنهان پر رنگ می شد. مسئله جدی ادبیات داستانی متعهد که باید ان را یکی از پیچیده ترین و مبهمترین مسائل این چند دهه دانست حفظ هویت جریان متعهد به انقلاب اسلامی و ترسیم خطوط قرمز ان و در عین حال نحوه مواجهه با نیروها و نویسندگان زاویه دار و بریده است. مسئله زمانی شکل حادتری به خود گرفت که بی موضعی و انفعال و محافظه کاری از یک سو و سیاست های متناقض از سوی دیگر هویت ادبیات داستانی انقلاب اسلامی و جریان ان را تهدید می کرد. جریان ادبیات داستانی انقلاب بخصوص با ظهور جریان سیاه نویس که بخشی از پیشازان ان را نویسندگان متعهد گذشته تشکیل می دادند با این چالش به نحو جدی مواجه شد که با این طیف پشیمان از ارزشها و ارمانها چه باید کرد. سیاست شناخته شده غالب نهادهای انقلابی تلاش برای جذب این نویسندگان به امید تحول و بازگشت انها از مسیر انحرافی و کوچ کامل انها به جریان روشنفکری و جلوگیری از تضییع هزینه های مادی و معنوی صرف شده برای این نویسندگان بود. ایده مکمل مسامحیِ دیگر، آن بود که نگه داشتن این افراد نه به غرض و امید بازگشت انها به اردوگاه ادبیات انقلاب اسلامی که به بهانه بدتر نشدن وضعیت انها یک ضرورت استراتژیک است. جریان ادبیات انقلاب طبعا برای نگاه داشتن این افراد زاویه دار و حفظ هویت و نام انقلابی خود ناگزیر شد مرحله به مرحله خطوط قرمز خود را کمرنگ کرده یا انها را اشکار نکند. این در مدت زمانی نه چندان طولانی انقدر این خطوط قرمز را موسع ساخت که هویت اصلی جریان داستان انقلاب را تهدید می کرد و پارادوکسی اشکار را شکل می داد. این بلاتکلیفی و فقدان تئوری منطبق بر حرکت انقلابی و متناسب با مبانی انقلاب اسلامی وضعیت ادبیات داستانی پس از انقلاب را به سمت فتنه های ادبی سوق داد. نفوذ جریانهای مسموم و زاویه دار در نهادهای انقلابی نتیجه چنین مسامحه ای بود که بر اساس ان جریان انقلاب اراده کافی را برای اخراج برخی نویسندگان از بدنه خود نداشت بنابر این تخم نفاق را در بدنه خود اشراب کرد. انچه در پی این تصمیم رخ داد حضور چهره های نفوذی در ادبیات داستانی انقلاب بود که با استفاده از کم دانشی و بی ارادگی مدیران و برخی منتقدان و چهره های ادبی انقلاب اسلامی عملا رطب و یابس را به هم امیختند. در نتیجه این فتنه ادبی، جریان جدیدی اغاز شد که به اندازه جریان شبه روشنفکریِ شناسنامه دارِ ضد دین و ضد انقلاب، شناخته شده و واضح و اشکار نبود و نسبتی هم به جریان ادبیات داستانی متعهد انقلابی نداشت. حضور و تقویت این شبه جریان که به مثابه کاتالیزوری برای استحاله ادبیات داستانی انقلاب اسلامی عمل می کرد عملا وضعیت را برای جریان انقلابی بغرنج تر ساخت. جریانی که به ظاهر متعلق به برخی نهادهای دولتی و انقلابی است و با مجموعه های ظاهر الصلاح کار می کند و در عین حال رفیق گرمابه و گلستان جریان شبه روشنفکری نیز هست. کتابهایش را در شناخته شده ترین ناشران روشنفکری چاپ می کند. حضور مستمری در جشنواره های این جریان دارد و ابایی از همنوایی و همسویی سیاسی و ادبی با شبه روشنفکران ندارد.
  • آموزش: در پیش از چهار دهه گذشته، اعتقاد راسخ و سنت رایجی درباره اموزش داستان در کشور وجود نداشت و تاثیر و تجربه اموزشهای کارگاهی و روشهای عملی اموزش بر اندک نویسندگان کشور معلوم نبود. اما کثرت مراکز و محافل اموزش داستان نویسی و تنوع خیره کننده روشها و مبانی در دهه های اخیر غیر قابل انکار است. این بدان معنی است که یکی از علل موثر در شکل گیری ادبیات داستانی معاصر و دخیل در نواقص و کاستی های آن در حال و آینده، امر آموزش داستان است. تا جایی که نگارنده تفحص کرده است هیچ پژوهش دقیق و جامعی از گستردگی مراکز آموزش داستان در کشور، مبانی نظری، روشهای عملی، مدرسان و مخاطبان و نتایج اموزشهای کارگاهی و نظری انجام نشده است. مجموعه هایی چون بنیاد ادبیات داستانی ایرانیان که در بُعد ملی وظیفه ای جز تحقیق و پژوهش و گرداوری اطلاعات در این زمینه ندارند عملا با خرده کاری خود به مجموعه ای اموزشی تبدیل شده و عملا فرصت سیاست گذاری را در این زمینه از دست داده اند. سیل کتابهای ترجمه آموزش داستان نویسی و روشهای بعضا عجیب و قریب پیشنهادی انها، به انضمام ورود بی حساب و کتاب و قاعده و قانون افراد به حوزه آموزش داستان، بدون وجود و ورود مرجع مشخصی در تایید صلاحیت علمی، عملی و اخلاقی، در کنار اشتیاق وافر هنرجویان داستان نویسی و بی اطلاعی انها از فضای ادبی کشور، وضعیت بغرنجی را رقم زده است. تردیدی نیست که مدرسان داستان و مراکز اموزشی باید در قبال سهم خود در ساخت ادبیات داستانی معاصر پاسخگو و مسئول باشند. پیروی بی چون و چرا و غرب ستایانه برخی کارگاههای اموزش داستان از روشهای ترجمه ای که موفقیت عملی و بازده قطعی انها هیچ گاه مورد ارزیابی قرار نگرفته، خسارت های زیادی را اولا بر ادبیات داستانی کشور تحمیل کرده است و ثانیا خسارت های مالی و معنوی را بر گرده هنرجویان غالبا جوان این مراکز که امیدهای خود را در نویسندگی از دست می دهند، قرار داده است. حلقه مفقودی که غالب این کارگاهها را درگیر خود ساخته عدم تناسب مبانی، روشها و راهکارها با اهداف ادبیات داستانی انقلاب اسلامی است. بکارگیری روش ها و مبانی سکولار در تربیت داستان نویس متعهد انقلابی از جمله پارادوکس های رایج در این فرایند است. پارادوکسی که جریان ادبیات متعهد به ارزشهای انقلاب همچنان و پس از گذشت چهار دهه تدبیری برای ان نیندیشیده است. نسل اول مدرسان داستان جریان ادبیات متعهد اکنون به دوره کهنسالی رسیده یا از جهان رخت بر بسته اند. در مقابل جریان شبه روشنفکر که با زاد و ولد موسسه های رنگارنگ و استفاده از امکانات دولتی و غیر دولتی در حال تکثیر و معرفی نسلی از مدرسان جوان هستند، برخی نهادهای انقلابی همچنان بر استفاده از مدرسان شناخته شده شبه روشنفکر اصرار می ورزند. اینده ادبیات داستانی در کارگاههای اموزش داستان ساخته می شود و کارگاهها بازتاب دهنده و تکثیر کننده نگاه مدرسان شان هستند.

شرایط کنونی ادبیات داستانی به نحوی است که کثرت بی سابقه دوره های اموزشی و کارگاهی داستان و روشهای متنوع مطرح در این زمینه، به انضمام کتب ترجمه و تالیفی که تعداد آنها بالغ بر دویست عنوان است همه شرایط جدیدی را برای ادبیات داستانی رقم زده است به نحوی که به نظر می رسد آینده ادبیات داستانی، بخصوص ادبیات داستانی متعهد، مرهون تلاشهای کنونی در زمینه آموزش داستان باشد. طبیعی است در این شرایط بهترین شیوه برای تربیت نسل جدید نویسندگان داستان بخصوص نویسندگان متعهد، برگزاری دوره ها و کارگاههای داستان نویسی باشد. مروری بر تجربه های گذشته موفق و ناموفق اموزشی نشان می دهد. تربیت داستان نویس متعهد جدای از وضعیت هنرجو و میزان قوت و استحکام اعتقادات و باورهای دینی و سبک و سلوک زندگی، تا حد زیادی به مبانی اموزشی باز می گردد. این روشهای اموزش و مبانی ادبی هستند که به ذهن و قلم هنرجو جهت می دهند و قادرند او را در یکی از جریانهای ادبی وارد سازند. در این زمینه همانطور که شخصیت و اعتقادات هنرجو به تنهایی کافی نیست، به نظر می رسد اموزش مبانی داستان بر اساس ارزشهای دینی نیز کافی نباشد بلکه این دو به صورت توامان کارگر خواهد افتاد.

جریان ادبیات داستانی متعهد، پیرو سیاست رایج خود مبنی بر تولید ادبیات خلاقه، توجه لازم را به مبانی شکل گیری داستان صورت نداد. گرچه تجربه اموزش داستان در برخی مجموعه های انقلابی همواره در طول دهه های گذشته ادامه داشته است و طول برخی کارگاههای اموزشی در این نهادها به قریب به سه دهه می رسد، با این وجود همچنان خلاهای متعددی در حوزه اموزش وجود دارد که اهم ان از این قرار است: گم بود اطلاعات کافی درباره مجموعه ها و مراکز اموزش داستان در سراسر کشور، عدم نظارت بر حوزه اموزش و رهاشدگی کامل ان توسط نهادهای دولتی، تمرکز بر کتابهای ترجمه ای اموزشی داستان و غفلت از تالیف کتابهای بومی مبتنی بر داشته های ادبیات بومی و تجربه ادبیات داستانی انقلاب اسلامی و مبادی حکمی و فلسفی ان، بکارگیری مدرسان غرب زده و زاویه دار با ارزشهای انقلاب اسلامی در مجموعه های متعلق به جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی، غفلت از پرورش مدرسان جوان و توانای داستان نویسی، کم کاری علمی درباره تئوری بومی اموزش داستان و بایسته ها و مولفه های ان، حضور متنوع مدرسان بی صلاحیت و ترویج روش های ناکارامد در اموزش داستان، بلاتکلیفی هنرجویان دوره های داستان نویسی در ورود به فضای حرفه ای.

  • نقد ادبی: مقوله دیگری که آشکارا بر ادبیات داستانی و بخصوص رمان نویسی تاثیر گذاشته، نقد ادبی است. این مقوله در دو بُعد سلبی و اثباتی قابل بررسی است. در دوره کنونی و پس از دوره نسبتا درخشانی که با نقدهای آقای محمد رضا سرشار همراه بود، اساسا جریانی با عنوان نقد ادبی متعهد قابل شناسایی نیست. وقتی از جریان نقد ادبی سخن به میان می اید دقیقا ابعاد گسترده و تاثیر گذاری، پویایی و استمرار ان مد نظر است. اندک چیزی که بعضا رسانه ها بدان می پردازند از جنس یادداشت نویسی هایی در توصیف، معرفی و تحلیل اثار داستانی است. یادداشتهایی که از کشف و فهم مسائل ادبی نوعا ناتوان بوده و ساختار مناسب و لازم را جهت بررسی دقیق و کامل اثر در اختیار ندارند. در بخشی دیگر محافل دانشگاهی و مجلات علمی پژوهشی ادبی انباشته از نقد و بررسی رمانها و داستانهای ایرانی اند. با این توضیح که این تولیدات اولا نوعا برای اهالی دانشگاه تولید شده و توسط همان قشر مصرف می شود و اساسا مخاطبی فراگیر یا جدی در میان نویسندگان داستان ندارد. ثانیا مبانی استفاده شده در این نقدها عموما ترجمه ای بوده در ذیل نقد سکولار جای می گیرند.

در فقدان جریان نقد متعهد و حضور منتقدانی که به صورت تخصصی به این حوزه ورود پیدا کنند، فضای ادبیات از پراکنده گویی ها و اظهار نظرهای شخصی و بعضا سلیقگی انباشته شده است. نقدهایی که نوعا یا مبتلا به مبانی نظری غربی اند، یا در پیدا و پنهان خود با تعهد در ادبیات به مخالفت می پردازند و مطالبه گر ارزشهای حاکم بر ادبیات داستانی انقلاب اسلامی نیستند. در این خلا ناشران و موسسه ها و برخی نهادها به تولید نقدهای جانبدارانه، سفارشی، تبلیغی، کم مایه و محفلی می پردازند. نقدهایی که وظیفه نخست شان رونق فروش اثار این یا ان موسسه و انتشاراتی است. در این شرایط نقد مستقل، انقلابی و مطالبه گر که وامدار هیچ مجموعه ای نیست جایی در معادلات ادبیات داستانی معاصر نخواهد داشت. نتیجه نخست ضعف در جریان نقد، عدم مواجهه نویسنده با واقعیت متنی خواهد بود که تولید کرده است. آسیب هایی که بعضا در تاریخ ادبیات داستانی تکرار می شوند چون هیچ گاه جزو مطالبات جریان نقد نبوده اند. نتیجه دیگر ضعف نقد، عدم تعامل درست و دقیق ساحت پژوهش با ساحت افرینش است. جریان نقد، کاتالیزور اندیشه و عمل در حوزه ادبیات داستانی است. این منتقد است که باید یافته های پژوهشی را در قالب نظریه و تئوری و قواعد به نویسنده عرضه کند و همو است که باید یافته های خود از اخرین اثار داستانی را به عنوان موضوعات و مسائل پژوهشی به محافل علمی معرفی نماید. کم کاری یا انحراف جریان نقد ادبی ان خط ارتباطی را مختل و منسد خواهد کرد. همه اینها به انضمام مسئله پیش گفته ورود غیر متخصصین نقد رد حوزه های اظهار نظر و نقد ادبی و طرح مطالبات کم اهمیت یا بی اهمیت، استنباط غیر دقیق و غلط از آثار داستانی، مجامله و مداهنه درباره آثار داستانی، عدم دانش کافی در حوزه های معارفی و حکمی اسلامی، ترس و تردید در اظهار عقیده و مخف ی کردن حقیقت اثر، بده بستان های محفلی در تصویری که از ادبیات داستانی به نویسنده و مخاطبان ارائه می شود موثر بوده است.

  • پژوهش: جریان ادبیات داستانی انقلاب اسلامی در گسستی با ادبیات داستانی پیش از انقلاب پا گرفت. اما باید این گسست را فرصتی مقطعی ارزیابی کرد که با اغاز دفاع مقدس تقویت شد. ادبیات انقلاب اسلامی که ریشه در تجربه دینی عمیق و ارمان خواهانه داشت با دستمایه قرار دادن عالم جدید و انسان جدید انقلابی حرکت جدیدی را پایه گذاری کرد. اما تولید داستان به تنهایی قادر نبود ادبیات انقلاب اسلامی را استحکام بخشد و اینده رو به رشد ان را تضمین نماید. ادبیات داستانی انقلاب اسلامی نیازمند بستری بود که در ان فهم شده، نقد شود و پیوست معنی دار و عمیقی با بن مایه های فکری و فرهنگی انقلاب اسلامی برقرار نماید. اما فرایند پر شتاب تولید ادبیات –بخصوص ادبیات گونه ای- در طول دوران دفاع مقدس در دهه های پس از ان نیز دنبال شد. در نتیجه اثار داستانی تولید شده در فضای سکولار دانشگاهی و با مبانی ادبیات داستانی غربی مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفتند و ان چه موجب تمایز ادبیات داستانی انقلاب از ادبیات ترجمه ای قبل از انقلاب تلقی می شد به نحو واژگونی موجبات سرخوردگی ادبیات انقلاب را فراهم اورد. تقسیم بندی های رایج محافل دانشگاهی درباره ادبیات داستانی دفاع مقدس که بر پایه ان ادبیات داستانی دهه 60 متهم به شعاری گرایی و ایدئولوژی زدگی می شوند و تعهد در ادبیات به ادبیات تبلیغی و دولتی تقلیل داده می شود از ثمرات تقابل دانشگاه غرب زده با ادبیات داستانی انقلاب اسلامی بوده است. نتیجه ورود محافل علمی و دانشگاهی به اثار تولید شده در حوزه ادبیات انقلاب اسلامی تایید و تحریک شبه گونه ای از ادبیات داستانی جنگ است که باید ان را ادبیات داستانی سیاه دفاع مقدس دانست. تلاش محافل دانشگاهی در اقبال و تمجید از اثار داستانی سیاه دفاع مقدس که با رویکردی اومانیستی، ارزشهای اصیل انقلاب را از جهان داستان حذف کرده و ایدئولوژی انقلابی را مسبب ایجاد جنگ می دانند به تثبیت جایگاه دانشگاهی و تئوریک ادبیات داستانی سیاه دفاع مقدس بلکه تبدیل ان به گفتمان رسمی جمهوری اسلامی بدل شد! این در حالی است که پژوهش در مبانی حکمی و فلسفی ادبیات داستانی انقلاب اسلامی می توانست ضمن معرفی الگوی بومی در تحلیل و نقد و ارزش گذاری و فهم ادبیات داستانی، ظرفیت های بی پایانی را برای روایت از معارف دینی مهیا نماید. به قطع می توان گفت سنگر فتح نشده ادبیات داستانی متعهد، در دوران معاصر دانشگاهها هستند و حضور معدود چهره های فاضل و علاقمند به انقلاب اسلامی و ادبیات تحول خواه ان نتوانسته است این جریان غالب را تغییر دهد.
  • ادبیات گونه ای: از جمله مسائلی که ادبیات داستانی معاصر را تحت تاثیر قرار داده و فرصت ها و البته تهدیدهایی را موجب شده، نگاه گونه محور موضوعی به ادبیات است. نگاهی که از ادبیات در گونه های موضوعی حمایت کرده و به تولید، تبلیغ، حمایت و توزیع ان همت می گمارد. تجربه تاریخی ادبیات داستانی چهار دهه گذشته نشان می دهد ادبیات معاصر ایران اسلامی نیز همانند تجربه جهانی ادبیات، متاثر از رخدادهای عظیم ملی بوده است. رخدادهایی چون پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس هشت ساله. تاثیر پذیری ادبیات از وقایع مهم اجتماعی و سیاسی فرصتی برای ادبیات داستانی و زایایی ان ایجاد می کند. بخصوص که موضوعاتی از این دست دریچه ای به سوی مضامین و درونمایه های بلند و متعالی و حیات معقول ارزیابی می شوند. تجربه چهل ساله ادبیات انقلاب اسلامی، بیشترین همت و توان خود را مصروف ادبیات دفاع مقدس کرد. نتیجه این تلاش و برنامه ریزی، رشد و توسعه این گونه از ادبیات در کشور در ابعاد کمی و کیفی بود. اما تجربه گونه موضوعی ادبیات، محدود به حدود موضوع بوده، باید به عنوان سکویی برای جهش و حرکت ادبیات به گونه های دیگر ارزیابی شوند. به نظر می رسد نه تنها ادبیات داستانی دفاع مقدس در طول چند دهه گذشته بر این گونه در سالهای اخیر تاثر گذاشته، بلکه بر شکل گیری گونه های دیگر نیز تاثیر گذار بوده است. ادبیات داستانی دفاع مقدس در تجربه ابتدایی خود تلاشی برای دست یابی به داستان نویسی متعالی بر پایه ارزش های دینی و آرمان های انقلاب اسلامی بود. تولید چنین آثاری با این نگره قدسی مهمترین نشانه های شکل گیری دوره ای جدید در ادبیات داستانی معاصر تلقی شد. اما این تجربه موضوعی همسو با تعالیم و ارزشهای دینی بخصوص از دهه هفتاد شمسی و در تعامل با جریان روشنفکری و تحت تاثیر کلیت تجربه ادبیات جنگ در جهان با رویکردی به نام ادبیات داستانی سیاه دفاع مقدس مواجه شد. بروز این رویکرد، ثمرات علمی و عملی مهمترین گونه موضوعی برامده از انقلاب اسلامی را که باید به سمت فرا موضوع و استنباط و استخراج قواعد کلی مکتب ادبیات انقلاب اسلامی حرکت می کرد مخدوش یا معطل ساخت. تجربه دینی نویسی، که با حضور شخصیت های داستانی دیندار، پرداخت به امر قدسی، ظهور ایدئولوژی در لایه های ادبیات داستانی، و همسخنی با مبانی حکمی و فلسفی اسلامی شکل گرفته بود در ارتجاع نویسندگان ادبیات سیاه دفاع مقدس، تسامح مدیران وقت مجموعه ها و نهادها در جهت عدم خط کشی میان نویسندگان دفاع مقدس، ضعف جریان نقد متعهد و وادادگی محافل دانشگاهی سکولار، عملا به عنوان تجربه ای شکست خورده، شعاری، تاریخ مصرف دار، تبلیغی و تهییجی معرفی شد. چنین تلقی از تجربه گونه موضوعی دفاع مقدس تنها بر اثار داستانی دفاع مقدس در سالهای اخیر تاثیر نگذاشته، کلیت تجربه ادبیات دینی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. در نتیجه، فرایند شکل گرفته در سالهای اخیر در پرداخت به انقلاب اسلامی و تولید رمانها و داستانهایی با محوریت و موضوعیت این تجربه تاریخی نیز متاثر از کلیت ادبیات داستانی چهل ساله دفاع مقدس بوده است. تئوری فرایند حرکت بیناگونه ای و فراگونه ای ادبیات داستانی و حرکت بیناقالبی و فراقالبی ادبیات که به طرح چگونگی و چیستی تعامل میان خاطره و داستان می پردازد از جمله گم بود های نظری در شرایط کنونی است که قطعا تاثیرات خود را در حوزه برنامه ریزی و عمل و تولید نیز خواهد گذارد.
  • دیگر عامل پنهان تاثیر گذار بر شرایط کنونی ادبیات داستانی کشور، ارتباط و نسبت دو قالب “داستان کوتاه” و “داستان بلند” است. در نگاهی کلی، تعداد جشنواره های ملی و غیر ملی، موضوعی و غیر موضوعیِ با محوریت داستان کوتاه بسیار بیشتر از جشنواره های رمان و داستان بلند است. جشنواره های داستان کوتاه نوعا با اثار خلاقه نوقلمها و نویسندگان غیر حرفه ای ادبیات داستانی رونق می گیرد. اثاری که پیش از چاپ مورد ارزیابی و داوری قرار می گیرند و پله ای برای ترقی، شهرت، دیده شدن و رزومه سازی قلمداد می شوند. لحاظ اینکه داستان های کوتاه در سنت رایج کارگاههای نقد و داستان نویسی از اقبال بیشتری برای طرح برخوردارند و بدنه اموزشی ادبیات داستانی بر پایه کار و مهارت اندوزی بر محور داستان کوتاه بنا شده است، اهمیت بیشتر این قالب و دلیل احتمالی قوت نسبی ان نسبت به داستان کوتاه را اشکار می کند. این در حالی است که جوایز ادبی که به مجموعه داستانهای مستقل از یک نویسنده پرداخته و در شاخه ای مستقل به ان جایزه دهند بسیار کم شمار اند. انچه واقعیت ادبیات داستانی را بخصوص در جشنواره ها می سازد، رقابت داستانهای کوتاه و داستان های بلند در برخی جشنواره های رسمی در بخش مشترک است که دیده نشدن داستان کوتاه را در رقابت با داستان های بلند در پی خواهد داشت. تجربه کوتاه نویسی که با سنت و سابقه شاعرانگی در ادبیات فارسی قرابت بیشتری دارد، موجب رشد کیفی این قالب در کشور شده است. بر این اساس، ارزیابی و تحلیل وضعیت ادبیات داستانی بخصوص در بخش داستان بلند و رمان و بررسی معضلات و کاستی های ان بدون لحاظ پیشینه و موجودیت داستان کوتاه نویسی به عنوان تجربه معمول هنرجویان داستان نویسی و برنامه مستمر کارگاههای نویسندگی عملا مقدور نخواهد بود. بخصوص زمانی که بدانیم مولفه هایی چون جامعیت نگاه و جنبه معقول رمان (طرح) در شرایط کنونی ادبیات ایران با چالشهای جدی مواجه شده است.
  • قالب رمان مهمترین رکن ادبیات داستانی هر کشوری را می سازد. تجربه برگزاری کارگاههای رمان نویسی و تاثیر ان بر وضعیت موجود رمان و داستان بلند در کشور، می تواند از جهاتی نوید بخش و هشدار دهنده باشد. تردیدی در این نیست که داستان نویسان برای نوشتن رمانی موفق، مشکلات متعددی خواهند داشت. رمان، قالبی پر زحمت، زمان بر و فرسایشی است که نوشتن ان نیازمند ذهنی دقیق، ساختار مند و متمرکز است. شرایط اقتصادی و اجتماعی موجب شده تا کمتر نویسنده ای به صورت حرفه ای بتواند وقت خود را صرف نوشتن داستان بلند یا رمان کند. ضمن انکه شرایط نشر و اقتصاد حاکم بر ان، عملا پاسخگوی وضعیت اقتصادی اندک نویسندگان حرفه ای نیست. در نتیجه می توان تصور کرد چنین نویسندگانی ناگزیر به انتشار یک کتاب در طول یک سال خواهند بود. طیف دیگری از این نویسندگان برای جبران این نقیصه تن به سفارش نویسی می دهند که شرایط تولید اثری خلاقه را به مراتب برای انها سخت تر می کند. این ضیق زمان و فشار اقتصادی عملا دقت ها در خلاقیت و بردباری ها در بازنویسی های مکرر را از میان خواهد برد. رمان نویسان غالبا در خلوت خود و بدون مشارکت ذهن دیگری به خلق داستان می پردازند و بسیاری از انها تا مرحله پیش از چاپ اساسا منتقد یا مشاوری غیر از خود برای کارشان نخواهند داشت. این همه، اصل ضروری و غیر قابل تردید بازنویسی و اصلاح را تحت تاثیر قرار خواهد داد. بدتر از ان اینکه طیف وسیعی از رمان نویسان حتی پس از انتشار اثارشان نیز از فرصت نقد دقیق و همه جانبه و منصفانه اثرشان نیز محروم خواهند ماند و در مواردی به جهل مرکب دچار شده و اشتباهات خود را در اثار بعدی نیز تکرار خواهند کرد. در این شرایط، طرح تاسیس کارگاههای تولید رمان، چند سالی است به صورتی جدی تر در دستور کار برخی موسسات و نهادها و مجموعه ها قرار گرفته است. گرچه برگزاری چنین کارگاههای نوعا پرخرجی که تضمین قطعی برای تولید اثار ارزنده در اختیار متولیان قرار نمی دهند مقدور تمامی مراکز نیست. می توان به روشنی دریافت، برگزاری چنین کارگاههایی از نظر اقتصادی برای ناشرانی که حق التالیف نویسندگان را نیز به سختی می پردازند رویایی دست نایافتنی است. از سوی دیگر، جز نویسندگان نوقلم که هنوز خود را در مرحله شاگردی داستان نویسی می دانند دیگر نویسندگان نیمه حرفه ای و حرفه ای اساسا مخاطب چنین کارگاههایی نیستند. در نتیجه حتی با برگزاری چنین کارگاههایی نوعا طیف نوقلم از ان متاثر خواهند شد و چنین کارگاههایی قادر نخواهد بود حداقل در مدت زمان اندکی تاثیری بسزا در حوزه ادبیات داستانی و بخصوص رمان نویسی بر جای گذارد.
  • تجربه اندوزی برای داستان نویسی: عامل دیگر تاثیر گذار بر وضعیت رمان نویسی در کشور مقوله “ضعف تجربه” است. رمان روایتگر زندگی است و تجربه غنی و اصیل و دقیق از زندگی است که می تواند ماده خام و حتی فرم و ساختار داستان را تامین کند. مهمترین عامل در شکل گیری و تقویت و ماندگاری جریان ادبیات داستانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تغییر شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه بود به نحوی که به صورت جبری غالب مردم و بخصوص نویسندگان را در معرض و در کانون اتفاقات و تغییرات بزرگ قرار داد. در بُعدی کلان تر، اتفاقاتی چون انقلاب ها و جنگ ها، فارغ از جنبه های ارزشی شان به همین دلیل پدید اورنده ادبیاتی غنی و در نتیجه رمانهای ماندگار بوده اند. ادبیات داستانی دفاع مقدس در تعریفی گونه ای میان ادبیات داستانی موضوعی انقلاب و برهه زمانی وقوع ان فاصله انداخت. پس از قبول قطعنامه و با اغاز سالهای دهه هفتاد مهمترین تغییری که در شرایط اجتماعی به وقوع پیوت فاصله گرفتن از شرایط جنگی و اغاز شرایط عادی زندگی بود. شرایط جنگی به عنوان شرایط ویژه، به ادبیات داستانی دفاع مقدس بارور بود و شرایط دوران اتش بس، عملا ان تجربیات غنی را از دسترس جویندگان دور ساخت. لذا در این دوره، روایت از دفاع مقدس به عنوان موضوعی ماضی و متعلق به زمان گذشته جای، تجربه مستقیم دفاع مقدس را گرفت. درباره ادبیات داستانی موضوعی انقلاب اسلامی نیز شروع رمان نویسی به صورت یک جریان به دهه هشتاد باز می گردد که با توجه به فاصله زمانی طولانی تا دوره وقوع انقلاب اسلامی، تجربه های مستقیم بیش از پیش از دسترس خارج شد. در دوره حاضر و دهه های پس از دفاع مقدس انگاره زندگی عادی در ذهنیت نویسندگان رسوب کرد. گویا تجربه نابی برای نوشتن وجود ندارد انگونه که ذهن و ضمیر و احساسات نویسندگان را درگیر خود کند. توجه به امور تاریخی و ماضی در رمان نویسی در سالهای اخیر نتیجه این انگاره است. اما باید میان این انگاره و واقعیت تمایز قائل شد. واقعیت ان است که اندیشه عادی بودن زندگی و خالی بودن ان از دستمایه هایی برای تولید رمان بیش از انکه حاکی از واقعیت باشد نتیجه نوع نگاهی است که در سطح باقی می ماند. به تعبیری بیش از انکه بعد زمانی وقایعی چون انقلاب اسلامی و دفاع مقدس بر اثار نویسندگان نسل حاضر تاثیر بگذارد بعد معرفتی و زیبایی شناسانه انها را اسیر خود ساخته است. اینکه در اکنون چیزی برای نوشتن وجود ندارد. این انگاره به انضمام زیست تکرار پذیر و عادت های زیستی نویسندگان همه موجب شد تا نویسندگی به جای انکه از سرچشمه تجربه ای غنی بجوشد، بتراود و جاری شود، دست به دامان فرم و زبان شود. از جمله مهمترین دلایل اثبات کننده عقب ماندگی رمان نویسی معاصر به سبب ضعف و کم مایگی تجربه، توجه مخاطبان به خاطراتی است که نویسندگان و راویان انها اندک تجربه ای در داستان نویسی ندارند. این روایت های مستند نگار تمامی موفقیت یا بخش بزرگی از موفقیت خود را مرهون غنای تجربی خود هستند. پیشتازی خاطرات از داستان ها هم از جهتی علاقه مخاطبان ادبیات را اشکار می کند و هم بر ضعف بنیادین تجربی ادبیات داستانی تاکید می ورزد. حتی رونق و موفقیت نسبی زندگینامه های داستانی بیش از انکه به بعد داستانی انها مربوط باشد به اتکای انها بر تجربیات غنی بر می گردد.
  • رمان تاریخی: مسئله دیگری که ادبیات داستانی معاصر را تحت تاثیر خود قرار داده، ورود نویسندگان به موضوعات تاریخی و رونق گرفتن “رمان تاریخی” است. برخی از شاخص ترین رمانهای منتشره در سال گذشته در این گروه تقسیم بندی می شوند. تجربه ادبیات داستانی دفاع مقدس و پس از ان رونق گرفتن ادبیات داستانی انقلاب اسلامی و فاصله گیری زمانی ادبیات داستانی دهه اخیر با برخی وقایع مهم ایران معاصر به انضمام بن مایه های فکری و فرهنگی انقلاب اسلامی بخصوص الهام گیری از تاریخ انبیاء و امامان علیهم السلام همگی موجبات رونق رمان تاریخی را فراهم اورده و به نظر می رسد این روند سیر رو به رشدی در اینده داشته باشد. نکته ای که در توجه به این گونه نوعا از سوی نویسندگان و برنامه ریزان و مدیران فرهنگی مورد غفلت قرار می گیرد حوزه تخصصی رمان تاریخی و مسائلی است که به صورت مضاعف در این حوزه وجود دارد. بخصوص پرداخت به برخی موضوعات پیش گفته از جمله ورود به تاریخچه و زندگی و سلوک شخصیت های قدسی و امامان از دشواریهای نظری و مشکلات عملی بیشتری برخوردار است. با این وجود، کم اهمیت انگاشتن این مسائل موجب شده تا تاریخی نویسی به عنوان گزینه ای مناسب برای هنرجویان و نویسندگان غیر حرفه ای معرفی شود.

مروری بر آثار داستانی سال گذشته گویای ان است که ضعف تحقیقات تاریخی یا بسنده کردن به تحقیقات تاریخی و کم توجهی به بن مایه های اعتقادی و اجتهاد در تاریخ مرزهایی را در نمایش و روایت معصومین علیهم السلام در نوردیده است. عرفی سازی از شخصیت های قدسی معصومین و عدم شناخت ابعاد وجودی این شخصیت ها از جمله اسیب های این گونه ادبی ارزیابی می شود.

  • جابه جایی نسل ها: اکنون، ادبیات داستانی شاهد جابه جایی نسل ها است. ظهور ادبیات داستانی پس از انقلاب اسلامی به عنوان جریانی نوپدید مرهون معرفی نسل جدیدی از نویسندگان انقلاب بوده است. نویسندگانی که به مدد تجربه بی واسطه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و گشایش فضای جدید برای هنر انقلاب اسلامی حداقل دو دهه پر کار را رقم زدند. برخی از بهترین اثار چهل ساله در حوزه ادبیات داستانی دفاع مقدس در دو دهه نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی تولید شدند. اما این روند چالاک و پر شتاب در این نسل در دو دهه بعد رو به کندی و رخوت نهاد. نشانه ها و دلایل متعددی بر این افول پس از رونق ادبی قابل شناسایی است. عمده نویسندگان این نسل با انتشار اثاری در حوزه ادبیات داستانی دفاع مقدس کار خود را اغاز کرده یا به شهرت رسیدند. نویسندگانی چون: نرگس آبیار، منیژه آرمین، یعقوب آژند، حبیب احمد زاده، امیر حسین فردی، محمد رضا سرشار، راضیه تجار، محسن مومنی، احمد دهقان، نادر ابراهیمی، ناصر ایرانی، سید محمود گلابدره ای، قاسمعلی فراست، حسین فتاحی، سمیرا اصلان پور، محمد رضا بایرامی، احمد دهقان، جواد جزینی، مصطفی جمشیدی، زهرا زواریان، کامران پارسی نژاد، ابراهیم حسن بیگی، عبدالمجید نجفی، مجتبی رحماندوست، مجید قیصری، جمشید خانیان، مصطفی خرامان، جهانگیر خسروشاهی، اکبر خلیلی، حسین خورشیدی، محسن مخملباف، سید مهدی شجاعی، غلامعلی رنجبر گلمحمدی، رضا رئیسی، مصطفی زمانی نیا، زهرا زواریان، کامران سحر خیز، رضا شیرازی، حمید رضا شاه ابادی، علی اصغر شیرزادی، اکبر صحرایی، داریوش عابدی، سعید عاکف، سهیلا عبدالحسینی، محمد علی علومی، غلامرضا عیدان، داوود غفارزادگان، مهرداد غفار زاده، حسن فرهنگی، محمد رضا کاتب، صادق کرمیار، حمید گروگان، محمد علی گودینی، رحیم مخدومی، محمد کاظم مزینانی، علی موذنی، علی اکبر والایی، داوود امیریان، کاوه بهمن، محمود اکبر زاده، حسن خادم، طاهره ایبد، حسن بنی عامری و … . عوامل متعددی در به حاشیه رفتن این نسل از داستان نویسان متعهد بخصوص در تولید اثار داستانی خلاقه و رمان موثر بوده است. عواملی چون: چرخش فکری و ادبی برخی از این نویسندگان و کوچ انها به قافله نویسندگان شبه روشنفکر، اشتغال به فعالیت های دیگر غیر ادبی و ادبی از جمله نقد، پژوهش و مدیریت ادبی-فرهنگی، سترونی ادبی و ناتوانی از زایش و نواوری داستانی، ابتلای به تکرار شدگی در اثار ادبی، ورود به حوزه های غیر خلاقه یا کمتر خلاقه از جمله زندگی نامه های داستانی سفارشی یا رمان نویسی سفارشی، عدم توفیق در جذب مخاطب و باقی ماندن در چرخه اقتصادی نشر به عنوان نویسنده پر مخاطب، عدم توفیق در جلب نگاه مجامع ادبی و جشنواره ها، روی اوری به فرم نویسی و ساختار شکنی، خلوت گزینی و شهرت گریزی، در پیاده شدن برخی از این نویسندگان از قطار پر شتاب تولید رمان متعهد موثر بوده است. مروری بر نامهای تاثیر گذار از میان نویسندگان رمانهای قابل توجه در حداقل یک دهه گذشته نشان می دهد نام بسیاری از این نویسندگان جایی در فهرست چند ده تایی نویسندگان موفق ده ساله اخیر جایی ندارد. بخشی از این اسامی به صورت خود خواسته یا قهری از گردونه جدی پیشتازی در تولید رمان انقلاب اسلامی دور افتاده اند. برخی از جهان رخت بر بسته اند و از تعدادی از زندگان این فهرست طولانی تنها نام چند اثر باقی مانده است. این جابه جایی نسل ها که با فراموشی برخی نویسندگان و اثار در تاریخ ادبیات داستانی معاصر همراه است به خودی خود امری طبیعی است. تاریخ و حافظه عمومی مخاطبان ادبیات نام اندک نویسندگان و اندک اثاری را در خود جای می دهد. این البته نافی تاثیر گذاری نسلی از نویسندگان در تاریخ ادبیات داستانی انقلاب و پیشتازی انها در برهه ای خاص نیست. زمانی جابه جایی نسل ها به مسئله ادبیات داستانی معاصر تبدیل می شود که تجربه ادبیات دینی و انقلابی و دفاع مقدس همزمان با فراموشی نام نویسندگان ان از یادها زدوده شود. تبدیل و تبدل نسل ها نباید به فراموشی تجربه جریانهای ادبی در گذشته ای نه چندان دور منجر شود. نسل جدید نویسندگان و چهره هایی که در صف نخست نواوری و خلاقیت قرار دارند را عموما کسانی تشکیل می دهند که دفاع مقدس را به چشم ندیده اند و از انقلاب جز تصاویر ارشیوی و خاطرات شفاهی ندیده و نشنیده اند. تجربه ادبیات داستانی دهه شصت که می توان ان را مواجهه نسل انقلاب با ادبیات انقلابی نامید، در دهه های بعد توسط طیف شبه روشنفکر مورد بازنگری، باز بینی و نقد قرار گرفت. اکنون به نظر می رسد طیفی از نویسندگان جدی نسل کنونی داستان نویس، با گسست معرفتی- تجربی نسبت به ادبیات انقلاب و دفاع مقدس مواجه شده اند. گسستی که مسئولیت ان نه بر دوش نویسندگان پر تلاش دهه شصت و هفتاد که بر ذمه کسانی است که با بی توجهی نسبت به مطالعات راهبری ادبیات داستانی دو دهه اغازین پس از انقلاب اسلامی و کم توجهی نسبت به تبئین و تفسیر و تحلیل دقیق این اثار و بی اعتنایی به تئوری پردازی درباره ادبیات داستانی نوپدید در ایران اسلامی زمینه های عبور غیر منصفانه از تجربه ادبیات داستانی دهه شصت و هفتاد را فراهم اوردند. تفاوت نسل اخیر با نسل گذشته ان است که نسل حاضر با نفس دفاع مقدس مواجه نبوده و از ان تجربه مستقیمی ندارند بلکه از سویی با روایت های مستند دفاع مقدس و انقلاب اسلامی مواجه هستند و از سوی دیگر میان دو واقعه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و روایت های داستانی خود از این موقعیت ها تجربه روایت های متعددی را شاهد بوده اند. این نسل اخیر نه محصول بی واسطه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس که محصول توأمان این دو واقعه و روایت های داستانی از انها هستند. رویکردهای زاویه داری چون ادبیات سیاه دفاع مقدس تبدیل به حجابی زیبایی شناسانه و معرفت شناسانه برای نسل جدید در نوشتن از دفاع مقدس و انقلاب اسلامی شده است. این نسل برای عبور از روایت های کلیشه ای و نو اوری درباره گنجینه دفاع مقدس و انقلاب اسلامی مطابق با دیدگاه مشهور از ادبیات دهه شصت گذر کرده و راه خروجی برای نواوری جز در غلتیدن به ادبیات شبه روشنفکرانه نمی یابند. در این برهه تاریخی که باید از ان به پیچ تاریخی مهم برای ادبیات داستانی نوپای انقلاب اسلامی یاد کرد احیای تراث غنی ادبیات داستانی ناب انقلاب اسلامی و دفاع مقدس از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدون تردید یکی از اهرم های مهم و مجاری تنفس ادبیات متعهد مقوله مستند نگاری ها و کتب خاطرات است. میدان دادن به خاطره نویسی انقلاب و دفاع مقدس که کمتر از داستان دچار انحرافات فکری و روایی شده است و برنامه ریزی برای الحاق ان به روایت داستانی می تواند گره گشای اینده ادبیات داستانی متعهد ایران اسلامی باشد.