شاخص های فرد و جامعۀ رشدیافته 

شاخص های فرد و جامعۀ رشدیافته (اقتباسی از خطبه فدکیه حضرت زهرا سلام الله علیها)
نوشتاری از حجت الاسلام عبدالحمید واسطی عضو هیات علمی گروه منطق فهم دین پژوهشگاه به مناسبت میلاد بانوی گرامی اسلام حضرت فاطمه سلام‌الله علیها

 

خطبه فدکیه حضرت زهراء سلام الله علیها از نمونه‌های اعجازگونۀ خاندان عصمت و طهارت است، در بخشی از این خطبه، حضرت به بیان دلیل معارف و فلسفه احکام و آثار و کارکردهای آنها پرداخته‌اند. خصلت روایاتی که به حکمتِ نهفته در معارف و احکام می‌پردازند، شاخص‌سازی و راهبردگذاری است که جهت حرکت و جهت فرآیند را نشان می‌دهند (حتی مواردی که جزءالعله در مناط حکم محسوب می‌شوند)

و اصولا اصل اولیه در شأن معصوم، شأن تبیین و تشریع و خط‌مشی‌گذاری است[1] (از میان شؤونی مانند: ولایت، قضا و حُکم، شخصیه و عرفیه، اخلاقی)[2] و هم‌چنین خطابات شارع (اعم از توصیفی و تجویزی) مانند توصیفات و تجویزهای عرفی عقلایی هستند که برای حفظ و مدیریت جامعه القاء می­شوند لذا همانطور که جنس توصیف‌ها و قوانین عرفی، ساختارساز و جهت‌دهنده به افعال مکلفین و تعیین مسیر و مجرا برای فرآیندها (مانند احکام وضعی) هستند ، توصیف‌ها و احکام شرعی نیز چنین هستند.

هم‌چنین براساس نظریه «وضع الفاظ برای ارواح معانی»، دائرۀ استظهار معنا، وسیع‌تر از مصادیق تبادری هستند و «قدر جامع و هیات اعمِ»[3] معانی را در بر می‌گیرند. روح معنا عبارتست از: معنای مصدریِ مشترک میان مصادیق مختلف؛ و معنای مصدری در اولین ظهورِ خود، در قالب یک فعل­وانفعال (پدید آمدنِ یک حالت، یک تغییر، یک حرکت، یک خصوصیت) آشکار می­شود؛ مثلا کلمه میزان، برای روح معناییِ «ابزار سنجش» وضع شده است که حاویِ فرآیند «سنجش» است نه اینکه صِرفا برای ترازوی متعارف باشد، یا کلمه صراط، برای روح معناییِ «رابط برای حرکت میان دو چیز» وضع شده است که حاوی فرآیندِ «برقراری ارتباط» است.

در این یادداشت براساس مبنای فوق، از تعابیر صدیقه کبری علیها‌السلام در خطبه فدکیه، که بیانگر «مطلوبیت‌ها عندالشارع» هستند، شاخص‌ها و راهبردهایی برای رشد در فرد و جامعه استنباط شده است که در جدول زیر ارائه می‌گردند:

ردیف ترجمه شاخص­های ذکر شده در خطبه، به زبان برنامه و فرآیندها متن روایت
1. میزان حسّ حضور خداوند در زندگی اشهد ان لااله الاالله، کلمهً جعل الاخلاص تاویلها
2. میزان مهارت در ارتقاء مستمر معنای زندگی مبتنی بر حضور بینهایت خدا در زندگی جعل الایمان تطهیرا من الشرک
3. داشتنِ «کتاب زندگی» و میزان مهارت در فهم و تحلیلِ آن القرآن قائد الی الرضوان
4. میزان تمرکز بر معنویت و دوری از خومحوری جعل الصلاه تنزیها لکم عن الکبر
5. میزان فعال­سازی عقلانیت و هوشیاری النهی عن شرب الخمر تنزیها عن الرجس
6. میزان مهارت در مدیریت احساس الصیام تثبیتا للاخلاص
7. میزان تلاش برای اتصال به آگاه­ترین افراد در هستی طاعتنا نظاما للمله
8. میزان اولویت دادنِ به انتخاب متخصص­ترین فرد برای اداره جامعه و توجه به سیاست­ها و مطالبات او امامتنا امانا من الفُرقه
9. میزان توجه آگاهانه به فضای امنیت و دفاع، برای دست­یابی به استقلال و قدرت اثرگذاری مثبت الجهاد عزا للاسلام
10. میزان مهارت عدالت­ورزی فردی و اجتماعی العدل تنسیقا للقلوب
11. میزان مشارکت داوطلبانه در رفع فقر و گردش سرمایه در جامعه الزکاه تزکیه للنفس و نماء للرزق
12. میزان توجه و تلاش برای کاهش جرائم، اصلاح ناهنجاری­های اجتماعی و ارتقاء کیفیت اجتماعی القصاص حقنا للدماء
13. میزان تلاش برای ارتقاء بهره­وری در جوانب مختلف زندگی فردی و اجتماعی الصبر معونه علی استیجاب الاجر
14. میزان مهارت در مسئولیت­پذیری و پاسخگویی الوفاء بالنذر تعریضا للمغفره
15. میزان مهارت در انجام درست کارها و کنترل کیفیت آنها (نظارت و بازرسی) توفیه المکاییل تغییرا للبخس، الامربالمعروف مصلحه للعامه
16. میزان توجه و اقدام برای ایجاد انسجام معرفتی و اجتماعی بین­المللی مبتنی بر وحی الحج تشیدا للدین
17. میزان مهارت احترام­گذاری و استفاده از الگوهای گفتاری بهینه اجتناب القذف حجابا عن اللعنه
18. میزان مهارت در مواظبت از دیگران ترک السرقه ایجابا للعفه
19. میزان مهارت برقراری ارتباط موثر، با اولویت در خانواده بر الوالدین وقایه من السَخط
20. میزان مهارت برقراری ارتباط موثر و افزایش سرمایه اجتماعی، با اولویت در فامیل صله الارحام مَنماه للعدد
نتیجه میزان مهارت در تشخیص حق و حق­پذیری و عمل به حق در موقعیت­های تعارض و بحران اتقوا الله حق تقاته و لاتموتن الا و انتم مسلمون.

 

اصل متن روایت و ترجمۀ آن در فایل زیر قابل دسترس است:
خطبه فدکیه با ترجمه

 

[1] در مورد «اصل» در شأن معصوم، شهید اول چنین بیان داشته است: «و قد ورد التردد في مواضع بين القضاء و التبليغ، و أغلبية تصرّفه بالتبليغ يرجّح الأول، ترجيحا للغالب على النادر» (القواعد و الفوائد، ج1ص214)

[2] تأثیر شئون معصوم در استظهار از ادله و کشف حکم عبارتند از: تمییز احکام عمومی از اختصاصی، دائمی از موقت، ثابت از متغیر، الزامی از غیرالزامی، مولوی از ارشادی، ولایی از غیر ولایی، عبادی از غیر عبادی.

[3] اشاره به بحث وضع الفاظ برای صحیح یا اعم که در این بحث، قائلین به اعم بودنِ وضع، سخن از «قدر جامع» که الفاظ برای آنها وضع شده‌اند می‌کنند و کیفیت استخراج آن را نیز در مطاوی کلام‌شان ارائه کرده‌اند.