الحاد جدید، طبیعت گرایی هستی شناختی و علم

الحاد جدید، طبیعت گرایی هستی شناختی و علم
نوشتاری از حجت‌الاسلام والمسلمین حمیدرضا شاکرین مدیر گروه منطق فهم دین پژوهشگاه

طبيعت‌گرايي هستی‌­شناختی (Ontological Naturalism) بن‌­مایه اصلی الحاد جدید و بیانگر این گمانه است که تنها عوامل و قوانین طبیعی، نه خدا یا دیگر امور فراطبیعی و روحانی، در این جهان اثرگذارند.[1] لاجرم فهـم كامـل جهـان نیازمند رجـوع بـه آفریننده و يـا فاعليـت الهـي نیست.[2]

شماری طبيعت‌گرایی هسـتي‌­شـناختي را بنیاد فلسـفيِ اجتناب‌­ناپذیرِ علم دانسته­‌اند. مارتین ماهنر[3] برآن است كه علم (ON)[4] را پيش­فرض انگاشته و طبیعت‌گرایی به مثابه مفروض متافيزيكي قوی و بدیل ناپذیر، به طور ضمني در چهارچوب علم جای دارد.[5] از طرف دیگر طبيعت‌گرايان، موفقيت علوم طبيعي را دلیل بر موجـه بودن طبيعت‌گرايي هستي­‌شناختي انگاشته‌­اند. فردريك اشميت در این باره مي‌­گويد: «…طبيعت‌گرايي هستي‌­شناختي بوسـيله موفقيت‌هـاي علـم طبيعـي حمايت مي­‌شود و اين موفقيت، موفقيت در شناخت آنچه واقعي است مـي‌­باشـد.»[6] ایشان تبیین‌های طبیعی را بهترین نوع تبیین قلمداد کرده و از جمله امتیازات آن را سادگی در توضیح دادن اطلاعات موجود می­‌دانند.

در عین حال طبیعت‌گرایی هستی شناختی از جهات مختلفی قابل نقد و ارزیابی است، از جمله:

  1. طبيعت‌گرايان براي نفی حقایق فرامادی و نفی تاثیر آنها در جهان فیزیکی، آن هم به­‌مثابه پیشفرضی اجتناب­‌ناپذیر براي علم،هيچ استدلال قانع كننده‌­اي نداشته و به تعبیر جان هیک و پلانتینگا طبیعت‌گرایی صرفا نوعی جزمیت دل‌بخواهانه[7] و فاقد هرگونه دلیل قانع کننده ­است.[8] افزون بر آن طبیعت‌گرایی در آینده نیز امکان اثبات نخواهد داشت؛ ‌چراکه هرگونه نفی و اثباتی در این حوزه نیازمند ابزارها و منابع معرفتی‌­ای است که صلاحیت بررسی فراطبیعت را داشته باشد و چنین چیزی با ابزارهای حسی و روش­ تجربی که طبیعت‌گرایی متعهد به آن است امکان­‌پذیر نیست.
  2. طبیعت‌گرایی مبتلا به وجود معارض مدلل است و همه براهین اثبات وجود خدا و فاعلیت او، علیت قوای ذهنی، دلایل نافی بستار فیزیکی علیت و اثباتگر تاثیر حقایق فراطبیعی در جهان نقدهایی بر طبیعت گرایی به حساب می آیند.
  3. طبیعت‌گرایی هستی‌­شناختی خودستیز و تناقض آمیز است؛ زیرا چیزی جز آنچه به روش تجربی به دست آمده باشد را برنمی‌­تابد؛ درحالیکه خود برآمده از روش علمی نبوده و به حکم خود مردود و فاقد اعتبار است.
  4. طبیعت‌گرایی هستی­‌شناختی فاقد کفایت تبیینی است و به طور خاص قادر به تبیین چرایی جهان و نظامات آن، تبیین خودآگاهی و پدیدارهای ذهنی و حتی تبیین اصل طبیعت‌گرایی هستی­‌شناختی نیست.
  5. کاربرد اصل سادگی نیز گزینش میان دو نظریه علمی است و براساس آن درصورت نبود مرجحات دیگر نظریه‌­ای که پیش‌فرضهای کمتری دارد مقدم می­‌شود. این در حالی است که اولا طبیعت‌گرایی یک نظریه علمی نبوده و یک نگاه کلان هستی شناختی است که طبیعت‌گرایان آن را به مثابه یک پیش‌­فرض به­‌کار می‌­برند. ثانیا درجایی کاربرد دارد که دو نظریه در تمام فضیلت‌های لازم برای علم مساوی بوده و فقط یکی ساده تر از دیگری باشد، درحالیکه طبیعت‌گرایی در چنین نسبتی با فراطبیعت‌گرایی قرار ندارد؛‌ بلکه صرفا پیشفرضی نامدلل در برابر رقیب مدلل و دارای کفایت تبیینی کامل‌تر است.

نقدهای دیگری نیز در این باره گفتنی است که سخن به درازا می­‌کشاند و تطویل در آن از عهده این مختصر خارج است.[9]

[1] Naturalism (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

[2] Haught, John (2006). Is Nature Enough? Meaning and Truth in the Age of Science, Cambridge, Cambridge University Press. P. 5.

[3] Martin Mahner

[4] Ontological Naturalism

[5] Mahner, Martin (2012). “The Role of Metaphysical Naturalism in Science”, Science & Education, V. 21, Issue 10: 1437-1459, p.1438.

[6] Schmitt, Frederick (1995). “Naturalism”, in Kim and Sosa (1995), Companion to Metaphysics, Oxford, Basil Blackwell: 343-345., p. 343.

[7] John Hick, Between faith and Doubt: Dialogues on Religion and Reason, 2010. Palgrave Macmillan; 2010th edition (April 9, 2010)

نیز بنگرید: جان هیک، طبیعت‌گرایی در مقابل دین، ترجمه فرهاد عمورضایی، اطلاعات حکمت و معرفت : آذر 1395، سال یازدهم – شماره 9 ، ص 56 تا 58.

[8]See: Alvin Plantinga, (2011). Where the Conflict Really Lies: Science, Religion and Naturalism, New York, Oxford University Press. P.251.

[9] جهت آگاهی بیشتر بنگرید: سيدمهدي بيابانكي، امكان طبيعت‌گرايي در علم، فلسفه علم، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، دوفصلنامة علمي پژوهشي، سال هشتم، شمارة دوم، پاييز و زمستان 1397، صص23 -40؛ روزبه زارع،  سیدحسن حسینی، تبیین نهایی و موجود ضروری: طرح و بررسی دیدگاه تیموتی اکانر، پژوهشنامه حکمت، پاییز و زمستان 1397، ش 32، صص 85 – 107؛‌ حمیدرضا شاکرین، طبیعت‌گرایی هستی شناختی، بررسی و نقد، اندیشه نوین دینی (در دست چاپ)

 

مطلب قبلیدستاورد نظام فقهی شیعی در حوزه نهادسازی انقلاب اسلامی
مطلب بعدیکرسی تبیین «نحوه وجود سایبر» برگزار شد