به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، به همت گروه تعليم و تربيت اسلامي پژوهشكده تعليم و تربيتِ پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و گروه عرفان و معنويتِ پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي، پيش نشست هفتم از نخستین همايش «کودک، عرفان و سلامت معنوی» با عنوان «ماهيت و گفتمان تربيت عرفاني و تربيت اخلاقي كودك» دوشنبه ۱۳ بهمن ماه ۱۴۰۴ در پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش برگزار شد.
حجت الاسلام والمسلمین دکتر رضا مولایی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و رئیس سابق گروه حکمت و معارف اسلامي سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، سخنران سوم این نشست بود.
ملایی ذيل عنوان «كودکی به مثابه امر پاک؛ وضعیت گفتمان اخلاقی- عرفانی کودکی در ایران» بحث خود را با طرح دو پرسش آغاز کرد: وضعیت گفتمان اخلاقی و عرفانی در نسبت با کودکی در ایران امروز چیست؟ تحولات ایران چه نگرشی نسبت به کودک را گفتمان محوري کرده است؟ از نظر ملايي، منظور از گفتمان، مجموعهای از ایدههای مرتبط با یکدیگر است که یک جهانبینی آنها را با یکدیگر مرتبط كرده و پیوند زده است. پرسش این است که اخلاق و عرفان اسلامی چه تصویری از کودکی ارائه میدهند؟ و این تصویر در ایران معاصر چه تغییراتی کرده است؟ ملايي ادامه مي دهد: در مبانی و گفتمان عرفان و اخلاق اسلامی، كودک به مثابه امر پاک در نظر گرفته مي شود که همراه با مفهوم معصومیت است. کودکان دارای اخلاق فرشتگان و صفای قلب در گفتمان عمومی حاكم هستند و عارفان، کودک را واجد روح خداوند میدانند؛ لذا همه صفات خداوند را در کودک به صورت مخفی نهفته در نظر میگیرند.
مبتني بر گفتمان عرفان اسلامی و اخلاق اسلامی، وظیفه نظام تعلیم و تربیت در نسبت با «كودك پاك» آن است كه ۱. از اين پاكي، مراقبت و حفاظت كند و ۲. زمينهاي فراهم آورد كه این صفات الهي از خفا به اظهار درآيند و «آنچه که کودک هست»، یعنی گنج اسماء و صفات الهی نهفته در کودک، آشكار شود. ملايي افزود: گفتمانهای فقهی و حقوقی در سنت اسلامی از این گفتمان اخلاقی متاثر هستند؛ ولذا مواجههاي متفاوت از بزرگسال با كودك دارند؛ اما در یک تغییر گفتمانی در دوره معاصر، مرکزیت زدایی از گفتمان اخلاقی و عرفانی اسلامی شده است. اگرچه این گفتمان همچنان زنده است اما تحت تاثیر گفتمانهای رقیب به حاشیه رانده شده است.
اولین تغییر گفتمانی به تسلط و حاکمیت گفتمان روان شناختی پس از دوره پهلوی بر فضاي تعليم و تربيت برمي گردد. اين تغيير نظام آموزشی را بر پایه روانشناسی رشد در دوره دبستان بنا کرده است. به اين معنا، کودکی یک مسیر است برای بزرگسالی و جنبه طریقیت برای یک مقصد دارد و خودش موضوعیت و انحصار ندارد. از اين رو برنامهریزی درسی از مقطع متوسطه شروع میشود و برنامه درسی دوره کودکی، رقیق شده برنامه درسی دوره بزرگسالی است. ساختار نظام تعلیم و تربیت هم بر همین اساس شکل میگیرد. این تغییر گفتمانی در دوره پهلوی، واکنش برخی علمای دینی مانند شهید مطهری را در پي داشته است؛ لذا ایشان بر اساس تصویر کودک پاک، برنامه درسی غیررسمی به اسم كتاب داستان راستان را بر پایه سنت فکری اسلامی ارائه کرده است. هدف از اين كتاب آشنا کردن کودکان با انسانهایی است که توانستهاند پاکی خود را از کودکی تا بزرگسالی حفظ کنند.
ملایی با ارجاع به کتاب نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن نوشته دیوید مناشری به این نکته اشاره میکند که آموزش علوم جدید، فرهنگ غربی را با خود به همراه آورده است و این علوم جدید، گفتمان اخلاق و عرفان اسلامی را به حاشیه برده و با سه چالش گفتماني مواجه كرده است. سه چالش گفتماني عبارتند از: ۱. ظهور گفتمان جامعه شناسی کودکی در ایران که معتقد است کودکی، ذات مشخصی ندارد و هویت کودک از شخصي به شخص دیگر، از یک فرهنگ تا فرهنگ دیگر و… فرق دارد. نقطه اتکا در گفتمان جامعه شناسی، آزادی و قدرت انتخاب کودک است؛ تا جایی که کودک میتواند هویت خود را خود انتخاب کند و تمام پیش فرضها در مورد هویت انسان توسط او قابل تغییر است. ۲. مسئله جهانی شدن و تاثیر آن بر عرصه حکمرانی تعلیم و تربیت در ایران؛ جهانیسازی از ناحیه رسانه، تغییرات حکمرانی، روابط نظام تعليم و تربيت، ادبيات كودك و…، سیاستگذاران، معلمان، والدین و غیره را متاثر كرده است. در این رویکرد، کودک به مثابه کودک، مسئله نیست؛ بلكه كودك، بزرگسال و انسان آینده در نظر گرفته میشود. ۳. سومین چالش به تحولات خانواده برمیگردد. مسئله جمعیت، زیست خانوادگی متفاوت و فردگرایی والدین باعث تغییر در تحولات خانواده شده است. نگاه گفتمان جديد در عرصه خانواده، كودك را بيرون و جدا از خانواده در نظر مي گيرد؛ در حالی که گفتمان اخلاقی و عرفانی اسلامي، کودک را در درون خانواده معنا میکند. از سوی دیگر، کودک در این تحولات به مثابه امر جنسی در نظر گرفته میشود. ملايي با يك جمع بندي و طرح يك پرسش بحث خود را خاتمه داد. وضعیت امروز ما درباره گفتمان حاكم بر کودکی، وضعیت چندگفتمانی است و گفتمان اخلاقی و عرفان اسلامی به حاشیه رفته است. در نسبت با این وضعیت چه باید کرد؟
در پایان این نشست از سوی حضار سوالاتی مطرح شد و سخنرانان به گفتگوی علمی و تبادل نظر پرداختند. نخستين همايش «کودک، عرفان و سلامت معنوی» ۲۷ آبان ماه ۱۴۰۵در تهران برگزار خواهد شد و اساتيد، دانشجويان، پژوهشگران و ساير علاقمندان به حوزه مطالعات كودكي و مطالعات ديني و عرفاني ميتوانند تا ۳۰ تيرماه ۱۴۰۵، مقالات خود را در محورهاي هشتگانه: «فلسفۀ عرفان برای کودک، تربیت عرفانی و کودک، ادبیات عرفانی و کودک، سلامت معنوی و کودک، رسانه، عرفان و کودک، شعر، عرفان و کودک، انیمیشن، عرفان و کودک و میراث کهن عرفانی و کودک» براي دبيرخانه اين همايش ارسال كنند.
