شهروندان چگونه میتوانند به تحقق نظام دفاعی اسلام کمک کنند؟
نوشتاری برگرفته از کتاب«اندیشه دفاعی اسلام»، به قلم حجت الاسلام دکتر محسن مهاجرنیا عضو هیأت علمی گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
شهروندانی كه ايمان آوردهاند، در راه خدا جهاد مىكنند؛ بر اساس چنین اعتقادی، دست قدرتمند الهی بر نظام دفاعی مسلمانان حاکم است و او برای مؤمنان نصر و پیروزی را رقم میزند و آنها هم بـه قـضـا و قـدر الهى راضى بوده و در سختىهاى نبرد نيز تنها اميدشان به خداست. مهمترین ویژگیهای شهروندان مجاهد عبارتاند از: اطاعتپذیری، صبر و استقامت، تكليفگرایی، آگاهى به زمان، نگرش به مرگ و شهادت، نگرش به شهروند مجاهد نسبت به پيروزى، پایبندی به ارزشهای معنوی، توكل و تضرّع، ترجيح آخرت بر دنيا، جهاد، معامله با خدا و تضمين حیات طیّبه، وعده كمكرسانى خداوند به شهروندان مؤمن و مجاهد و آرامش روحی مجاهدان و ترس در دل کافران.
پاسخ تفصیلی
شهروندان در ادبیات دینی به دو گونه توصیف شدهاند؛ در برخی از جوامع، شهروندان به مثابه عنصر منفعل، خنثی و بیتفاوت نسبت به سرنوشت جامعه هستند که برایشان تفاوت نمیکند که چه نوع نظامی بر آنها حکومت میکند و بر پایه چه ارزشهایی جامعه آنها میچرخد. در مقابل در برخی از جوامع مردم و شهروندان، نسبت به سرنوشت و هویت اجتماعی خویش حساس هستند و به صورت فعال در جامعه خویش حضور دارند.
در اندیشه دفاعی اسلام مبانی اعتقادی و بـينش صحيح، نقش اساسى در بالابردن نيروى مقاومت رزمندگان دارد. یک مجاهد به دلیل اعتقاد و بـيـنش، دارای قـدرتی بـرابـر بـا ده نفر از دشمنان است.[۱] این کارآیی بالای شهروندان، برای نظام اسلامی اقتدار و استحکام ایحاد میکند. شهروندانی كه ايمان آوردهاند، در راه خدا جهاد مى كنند؛ بر اساس چنین اعتقادی، دست قدرتمند الهی بر نظام دفاعی مسلمانان حاکم است و او برای مؤمنان نصر و پیروزی را رقم میزند و آنها هم بـه قـضـا و قـدر الهى راضى بوده و در سختىهاى نبرد نيز تنها اميدشان به خداست و به او توكل مى كنند: « قـُلْ لَنْ يـُصـيـبـَنـا اِلاّ مـا كـَتـَبَ اللّهُ لَنـا هـُوَ مـَوْليـنـا وَ عـَلَى اللّهِ فـَلْيـَتـَوَكَّلِ الْمُوْمَنُونَ»[۲] بگو : هيچ حادثهاى براى ما رخ نمى دهد مگر آنچه خداوند براى ما نوشته و مقرّر داشته است. او مولاى ماست و مومنان تنها بر خدا بايد توكل كنند! اينها كسانى بودند كه (بعضى از) مردم، به آنان گفتند: مردم (لشكر دشمن) براى (حمله به) شـمـا اجـتـمـاع كردهاند، از آنها بترسيد اما اين سخن، بر ايمانشان افزود و گفتند: خدا ما را كافى است و او بهترين حامى ماست.[۳]چنين رزمندگانى آنگاه که به پيروزى دست میيابند، آن را تنها از ناحيه خداوند میدانند: «وَ ما النَّصَرُ اِلاّ مِنْ عِنْدَاللّهِ »[۴] اگـر بـه سـخـتـيها و شكست ظاهرى و مصيبتهاى دنيا نيز گرفتار آيند، باز ديدگاه توحيدى آنـان، تـسـلى دهـنـد ايـشـان اسـت و نـمـى گـذارد يـأس و نـومـيـدى و نـدامـت از عـمـل بـه ايـشان روى آورد. بينش رزمندگان مسلمان، آنان را به درجهاى از شناخت میرساند كه هرگز دچار غرور، عجب و مفسده نمىشوند؛ زيرا آنان با توجه به توحيد افعالى، همه اسباب جهان را زيـر نـظـر و سـلطـه حـق مـىدانـنـد و معتقدند كه تمام امور در دست تواناى اوست و آنان تنها اسـبـابـى بيش نيستند و اگر اينان در جنگ، دشمن را شكست دادهاند، مجريان و اوامر و اراده الهى بودهاند: «فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَميتَ اِذْ رَميتَ وَ لَكِنَّ اللّهَ رَمى»[۵] ايـن شـمـا نـبـوديد كه دشمنان را كشتيد، بلكه خداوند آنها را كشت! و اين تو نبودى که به سوی آنها تیراندازی کردی، بلكه خدا تیر انداخت. با این بنیادهای فکری و اعتقادی در اندیشه دفاعی اسلام، مجاهدانی ظهور میکنند که بر مبنای تکلیف الهی تمام هستی خویش را در دفاع ار دین و هویت و جامعه اسلامیتقدیم میکنند. در اینجا به برخی از ویژگیهای شهروندان مجاهد اشاره میشود:
- اطاعتپذیری
هـمـانگـونـه كـه اطـاعـت و پـيـروى از فـرمـانـدهـى در جـنـگ از عـوامـل پيروزى محسوب مى شود، تمّرد و نافرمانى از دستور رهبران و فرماندهان جنگ نيز سبب شكست نيروهاى رزمنده مىگردد. از امام على (ع) چنين نقل شده است: «آفَةُ الْجُنْدِ مُخالِفَةُ الْقادَةِ»[۶] آفت لشكر، مخالفت با فرمانده است.
۲- صبر و استقامت
رزمندگان و سپاهیان در نظام دفاعی اسلام، انسانهای مؤمن پولادینی هستند که هر نفرشان حداقل، معادل بیست نفر از دشمنان هستند: «انَّ الْمـُؤْمـِنَ اَشـَدُّ مِنْ زُبُرِ الْحَديدِ اِنَّ الْحَديدَ اِذا دَخَلَ النّاَر لانَ وَ اِنَّ الْمُؤْمِنَ لَوْ قُتِلَ وَ نُشِرَ ثُمَّ قُتِلَ لَمْ يَتَغَيَّرْ قَلْبُهُ» بـه درسـتـى كـه مـؤ من از آهن محكمتر است؛ زيرا آهن با حرارت آتش نرم مىگردد؛ در حالى كه اگر مؤمن كشته شود و زنده گردد و دوباره كشته شود، قلب (عقيده) او تغيير نمىكند.
- تكليفگرایی
رزمـنـده بـا بـصيرت چون خود را بنده خدا و مخلوقى مىدانى كه وجودش در اين دنيا نيز براى امتحان و آزمايش است، تنها به اداى تكليف مىانديشد و ديگر پيروزى يا شكست و زندهماندن و يا رفتن برايش مطرح نيست و اگر در جهت پيروزنمودن قواى اسلام و يا در مواردى براى حفظ جان خود مىكوشد، در جهت اداى تكليف است، نه براى تأمين اهداف شخصى خود.
- آگاهى به زمان
بينش وآگاهی صحيح سياسى، لازمه عقيده صحيح است كه انسان مؤمن را از گرفتارشدن در دام توطئهها مـصـون مـىدارد. شـنـاخت زمان و شرايط مخصوص هر دوران، شناخت دوستان و دشمنان و شناخت نقشههاى شيطانى دشمنان جزو برنامههاى اصلى چنين مؤمنى است .عـوضشـدن تـاكتيكهاى دشمن رزمنده مؤمن را غافلگير نمىسازد. تبليغات دشمن در او مؤثر نـمـىافـتـد و تـداوم و پـيـوستگى جنگ او را بىتاب نمىكند. چنين رزمندهاى از حوادث تلخ و شـيـرين جهانى درس عبرت گرفته و در كسب تجارب كوشيده است. او در برابر وسوسههاى دلسردكننده، متزلزل نشده و پايمردى مىنمايد.
۵ . نگرش به مرگ و شهادت
بر اساس آموزههای الهی در اندیشه دفاعی اسلام، انسان مؤمن درباره اين جهان و جهان آخرت و عقيده او نسبت به مـرگ كـه آن را انتقال از اين سرا به سراى ديگر مىداند، نه تنها از مرگ و مردن نمى هراسد كـه در مـواردى خـود بـه اسـتـقـبال آن مىشتابد. او مرگ را پايان رنجها و دروازه را يافتن به درگـاه الهـى مـىبـيـنـد. بـنـا بـه ايـن فـلسـفـه اسـت كـه مـسـأله مـرگ بـراى او تـسـهـيـل و قـابـل تحليل است و برای او قيامت، هيچ گونه اضطراب و دلهرهاى ندارد.
۶ . نگرش به شهروند مجاهد نسبت به پيروزى
يـك مـؤ مـن، پـيـروزى را در عـمـل بـه تـكـليـف مىبيند؛ يعنى اگر به تكليف الهىاش عـمـل كـرد، چـه بـه نـتيجه ظاهرى برسد چه نرسد، خود را موفق و پيروز مىداند و اگر در انجام وظيفه كوتاهى نمود، هر چند به ظاهر بر دشمن، غلبه پيدا كند، خود را شكستخورده مى داند. مـؤمـنـان ايـن ديـدگاه را از قرآن مجيد فرا گرفتهاند؛ زيرا قرآن به آنان تعليم مىدهد كه شـمـا كـه بـه وظـيـفـه الهـى ايمان و جهاد عمل كردهايد؛ در پاسخ بىايمانان و منافقان كه در انتظار پايان كار شما نشستهاند، بگوييد كه سرانجام ما يكى از دو سرنوشت نيكوست :«قُلْ هَلْ تَرْبَّصُونَ بِنا اِلاّ اَحْدَى الْحُسْنَيْنِ» [۷] بگو: آيا درباره ما، جز يكى از دو نيكى (پيروزى يا شهادت) را انتظار داريد؟!
- پایبندی به ارزشهای معنوی
مومن از ديدگاه قرآن، واجد ويژگىهاى است كه او را از ديگران ممتاز مى گرداند. قرآن مجيد به مومنان كه با جان و مال با دشمنان حق نبرد مىكنند و آنان را مىكشند و يا در ايـن راه بـه شـهـادت مـىرسـنـد، بـشـارت داده كـه خـداونـد خـريـدار جـان و مـال آنـان اسـت و بـه بـهـاى آن، بـهـشت جاودان را مىدهد.[۸] ويژگىهاى معنویای که برای مجاهدان وارد شده است عبارتاند از: تـوبـه، عـبـادت، ستايش خدا، آمد و شد به مساجد، خضوع و ركوع، امر به معروف، نهى از منكر، حفظ حدود الهى و…
۸ ـ توكل و تضرّع
مجاهدان مسلمان براى رضاى خدا و ريشهكنكردن ظلم و شرك مىجنگند و در ايـن نـبـرد تنها تكيهگاهشان خداست و به نصرت و يارى خدا باور دارند و معتقدند كه خـداونـد از آنـجا كه مولاى مؤمنان است، از ياوران دين خود دفاع مىكند.[۹] به همين جـهـت مـجـاهـدان، بـر خـداوند توكل مىكنند[۱۰] و با توجه به همين اعتقاد، در تمامى صـحـنـههاى زنـدگـى و از جـمـله در مـيـدانهاى نـبـرد، خـاضـعـانـه و مـتـواضـعـانـه بـه خـدا متوسل شده به قوت، قدرت، نصرت و غلبه را از او مى خواهند: «رَبَّنـا اَفـْرِغْ عـَلَيـْنـا صـَبـْرا وَ ثـَبِّتْ اَقـْدامـَنـا وَ انـْصـُرْنـا عـَلَى الْقـَوْمـِ الْكافِرينَ»[۱۱] پـروردگـارا! پيمانه شكيبايى و استقامت را بر ما بريز و قدمهاى ما را ثابت بدار و ما را بر جمعيت كافران، پيروز بگردان!
۹ـ ترجيح آخرت بر دنيا
از ديگر ويژگهاى رزمندگان اسلام، برگزيدن آخرت بر دنياست. قرآن مجيد در اين باره مى فرمايد: «فَلْيُقاتِلْ فى سَبيلِ اللّهِ الَّذينَ يَشْرُونَ الْحَيوةَ الدُّنْيا بِالاْخِرَة»ِ[۱۲] كسانى كه زندگى دنيا را به آخرت فروختهاند، بايد در راه خدا پيكار كنند. ايـن آيـه شـريـفـه دلالت دارد بـر ايـنـكـه تـا انـسـان در انـتـخـاب دنـيا و آخرت، سراى دنيا را بـرگـزيـند و به دنيا و آنچه در او هست تعلق داشته باشد، نمىتواند در جرگه مجاهدان راه خـدا قـرار گـيـرد.
۱۰- جهاد، معامله با خدا و تضمين حیات طیّبه
در سوره صف درباره نقش جهاد در حیات طیّبه میفرماید: «يـا اَيُّهـَا الَّذيـنَ آمـَنوُا هَلْ اَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَةٍ تُنْجيكُمْ مِنْ عَذابٍ اَليمٍَ تُؤْمِنوُنَ بِاللّهِ وَ رَسوُلِهِ وَ تـُجـاهـِدوُنَ فى سَبيلِ اللّهِ بِاَمْوالِكُم وَ اَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌلَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَموُنََ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنوُبَكُمْ وَ يُدْخِلْكُمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِنْ تَحْتِهَا الاَْنْهارُ وَ مَساكِنَ طَيِّبَةً فى جَنّاتِ عَدْنٍ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ»[۱۳]اى اهل ايمان! آيا شما را به تجارتى سودمند، كه از عذاب دردناك نجات بخشد، راهـنـمـايـى كـنـم؟ بـه خـدا و رسـول او ايـمـان آوريـد و بـه مال و جان خود در راه خدا جهاد كنيد. اگر بدانيد، اين كار براى شما بهتر است. خدا گناهان شما را مـىبـخـشـايـد و در بـهـشـتـى كـه زيـر درخـتـانـش نـهـرهـا جـارى اسـت، داخـل گـردانـد و در بـهـشـتهاى عـدن جـاودانى، قصرهاى نيكو عطا فرمايد. اين همان رستگارى بزرگ بندگان است.
۱۱- وعده كمكرسانى خداوند به شهروندان مؤمن و مجاهد
در سوره احزاب درباره وعده الهی میفرماید: «يـا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوُا اذْكُروُا نِعْمَةَ اللّهِ عَلَيْكُمْ اِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَاَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ ريحًا وَ جُنوُداً لَمْ تَرَوْها وَ كانَ اللّهُ بِما تَعْمَلوُنَ بَصيراً.»[۱۴] اى اهـل ايـمـان، بـه يـاد آوريـد نـعـمتى را كه خداوند به شما عطا فرمود آنگاه كه انبوه لشكر كـافـران عـليـه شـما جمع شدند. پس ما بادى تند و سپاهى بسيار، كه به چشم ديده نمىشد، به يارى شما فرستاديم و خداوند به آنچه مىكنيد، آگاه است. و در سوره انفال آیه ۹ بـا يـادآوری اسـتغاثه رزمندگان به درگاه الهی و اجابت خداوند در اعزام هزار فرشته در جنگ اشاره میکند.
۱۲- آرامش روحی مجاهدان و ترس در دل کافران
در ادبیات دینی در اندیشه دفاعی اسلام به موازات اینکه خداوند آرامش روحى و روانى به مؤمنان میدهد و در جنگ جنود غیبی به یاری آنها میفرستند[۱۵]در جبهه کفر در دل آنها ترس و وحشت حکمفرما مینماید؛ «سـَنـُلْقـى فـى قـُلوُبِ الَّذيـنَ كـَفـَرُوا الرُّعـْبَ»[۱۶] بـه زودى در دلهـاى كـسـانى كه كفر ورزيدند، بيم خواهيم افكند. زيرا چيزى را با خدا شريك كـردنـد كـه بـر (حـقـانيت) آن، خداوند دليلى نازل نكرده است و جايگاه آنان آتش است و جايگاه ستمگران چه بد است.
[۱] – ر.ك : سوره انفال آيات ۶۵ ـ ۶۶.
[۲] – سوره توبه آيه ۵۱.
[۳] – سوره آل عمران آيه ۱۷۳.
[۴] – همان، آيه ۱۲۶.
[۵] – سوره انفال، آيه ۱۷.
[۶] – ميزان الحكمه، ج ۱، ص ۱۱۱.
[۷] – سوره توبه، آيه ۵۲.
[۸] – توبه، آيه ۱۱۱.
[۹] – حج (۲۲)، آيه ۳۸.
[۱۰] – ر . ك : آل عمران، آيه ۱۶۰.
[۱۱] – سوره بقره، آيه ۲۵۰.
[۱۲] – سوره نساءآيه ۷۴.
[۱۳] – سوره صف آيات ۱۰ و ۱۱ و ۱۲.
[۱۴] – سوره احزاب، آيه ۹.
[۱۵] – سوره توبه آیه ۱۴
[۱۶] – سوره آل عمران آیه ۱۵۱
