به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، نشست علمی «تجربه حکمرانی سیاسی حضرت آیتالله خامنهای در جمهوری اسلامی ایران» یکشنبه ۷ دی ماه جاری توسط گروه سیاست و قرارگاه جهاد اندیشه پژوهشگاه با مشارکت انجمن مطالعات سیاسی حوزه برگزار شد. این نشست با هدف تبیین ابعاد نظری و تجربی حکمرانی رهبری انقلاب اسلامی و بررسی شاخصها، کارکردها و اهداف آن در بستر جمهوری اسلامی ایران تشکیل گردید.
بینظیرترین تجربه حکمرانی سیاسی در جهان معاصر
حجتالاسلام والمسلمین محمد ملکزاده، عضو هیئت علمی گروه سیاست پژوهشگاه و دبیر علمی این نشست در ابتدا با اشاره به هدف از برگزاری این نشست علمی گفت تجربه حکمرانی سیاسی حضرت آیتالله خامنهای در جمهوری اسلامی ایران را میتوان یکی از بینظیرترین نمونههای حکمرانی در جهان معاصر دانست؛ تجربهای که در بستر یک انقلاب دینی، با تداوم فشارهای خارجی، تهدیدهای امنیتی، جنگ تحمیلی، تحریمهای همهجانبه و تحولات پیچیده جهانی شکل گرفته است. رهبر انقلاب از ابتدای پذیرش مسئولیت سنگین رهبری انقلاب اسلامی ایران، تلاشی مستمر برای حفظ هویت اسلامی–انقلابی نظام در کنار مدیریت واقعگرایانه قدرت و مناسبات سیاسی بوده است. در این چارچوب، حکمرانی سیاسی ایشان بر تلفیقی از فقه شیعی پویا، عقلانیت سیاسی، مردمسالاری دینی و نگاه تمدنی بلندمدت استوار است؛ بهگونهای که نقش ولایت فقیه نهتنها بهعنوان ضامن شرعی نظام، بلکه بهمثابه محور انسجام ملی، تنظیمکننده نسبت قوا و مهارکننده بحرانها تعریف میشود. هدایت کشور از دوره بازسازی پس از جنگ، عبور از فتنههای اجتماعی و سیاسی، مدیریت تغییر دولتها با گرایشهای مختلف، و تثبیت ایران بهعنوان بازیگری مؤثر در معادلات منطقهای، بخشی از دستاوردهای این تجربه حکمرانی بهشمار میآید. از این منظر، حکمرانی سیاسی آیتالله خامنهای بیش از آنکه صرفاً یک الگوی مدیریتی باشد، پروژهای مستمر برای صیانت از انقلاب، تولید قدرت درونزا و زمینهسازی برای تحقق تمدن نوین اسلامی است؛ پروژهای که همچنان در حال تکامل و مواجهه فعال با چالشهای نوپدید داخلی و بینالمللی است.
شاخصهای حکمرانی سیاسی رهبر انقلاب
سخنران اول نشست، حجت الاسلام دکتر محسن مهاجرنیا عضو هیئت علمی گروه سیاست پژوهشگاه بود. ایشان تصریح کرد که تمرکز بحث خود را بر «تجربه زیسته و عینی حکمرانی» رهبری قرار داده و کمتر به مباحث صرفاً نظری میپردازد.
وی برای تحلیل حکمرانی، سه بستر را از یکدیگر تفکیک کرد: «امت و امامت»، «دولت–ملت» و «امامت- ملت در قالب جمهوری اسلامی» و تأکید نمود که تجربه رهبری حضرت آیتالله خامنهای ذیل بستر سوم قابل فهم است.
از مهمترین نکات در سخنان ایشان، تعریف مشروعیت حکمرانی بود. به باور دکتر مهاجرنیا، در اندیشه رهبری مشروعیت حاصل «جمع میان دو رکن» است: ۱. صلاحیت دینی و فقهی حاکم اسلامی (ولایت فقیه)؛ ۲. مقبولیت اجتماعی و پایگاه مردمی قدرت. به این معنا، حکمرانی اسلامی امری ایستا یا صرفاً مبتنی بر قدرت سیاسی نیست، بلکه فرآیندی پویا و اجتماعی است که عدالت، مشارکت مردمی، پاسخگویی، کارآمدی و اجماع ملی را دربر میگیرد.
وی در ادامه به تبیین برخی شاخصهای حکمرانی رهبر انقلاب اشاره کرد: جایگاه علمی و معرفتی، توان نظریهپردازی، سرعت و قدرت تصمیمگیری در شرایط بحرانی، قدرت مدارا و تحمل مخالفان، عنصر معنویت، گفتمان مقاومت و توسعه فناوریها و تجهیزات بازدارنده از مهمترین شاخصهای مورد اشاره ایشان در تجربه حکمرانی رهبر انقلاب بود.
نظریه دولت قوی و جامعه قوی
سخنران بعدی نشست آقای دکتر مسعود پورفرد عضو سابق گروه سیاست پژوهشگاه بود که بحث خود را ذیل عنوان نظریه دولت قوی و جامعه قوی مطرح و به تبیین نظریه دولت قوی و جامعه قوی بهعنوان نظریه محوری در حکمرانی رهبر انقلاب پرداخت. به گفته ایشان، این نظریه در تجربههای جهانی -اعم از حکومتهای لیبرالی یا سوسیالیستی و یا کشورهای دیگر- کمتر سابقه دارد و در نگاه رهبری، راهبردی برای تحقق همزمان آزادی و عدالت است.
دکتر پور فرد تاکید کرد که در این چارچوب، دولت قوی به معنای دولت کارآمد، مقتدر و پاسخگو است. جامعه قوی نیز ناظر بر جامعهای مطالبهگر، مشارکتجو، آگاه و سازمانیافته است.
ویژگیهای نظریه دولت قوی و جامعه قوی از دیدگاه ایشان شامل شاخصهایی مانند استکبارستیزی، استقلال و عدم وابستگی، تعهد به اهداف و آرمانهای انقلاب اسلامی، تلاش برای تحقق جامعه توحیدی، اتحاد و انسجام ملی، گسترش عدالت و معنویت، عزت نفس و کرامت انسانی است.
اخلاق حکمرانی و مطالبهگری
سخنران بعدی نشست حجت الاسلام دکتر سیدکاظم سیدباقری مدیر گروه سیاست پژوهشگاه بود که بحث خود را ذیل عنوان اخلاق حکمرانی و مطالبهگری مطرح کرد. ایشان تاکید کرد که در سطح کارکردی، پویایی، انعطافپذیری و مطالبهگری بهعنوان شروط اساسی اخلاق حکمرانی معرفی میشوند. اخلاق، سازوکار تنظیم قدرت در نظام سیاسی است. عدالت نیز به عنوان یک متغیر مستقل در کنار آزادی مطرح میشود. در مردمسالاری دینی این مباحث در چهار عرصه بنیادها،سازوکارها، کارکردها و غایات مطرح میشوند.
دکتر سیدباقری به اشاره به رویکرد رهبر انقلاب نسبت به آزادی نقد، مطالبهگری و آزاداندیشی با استناد به بیانات متعدد ایشان گفت از دیدگاه رهبر انقلاب نقد و مطالبهگری یک ضرورت برای سلامت نظام است و هیچ دستگاهی نباید خود را از نقد مصون بداند؛ نقد آزاد است، حتی نسبت به رهبری، اما تهمت، تخریب و لجنپراکنی حرام است. بهعنوان نمونه تاریخی، به مواضع صریح رهبر انقلاب در وقایع تیرماه ۱۳۷۸ اشاره شد؛ جایی که هرگونه حمله به خوابگاه دانشجویان محکوم و بر لزوم برخورد با متخلفان، فارغ از جایگاه آنان، تأکید شد. این مواضع بهعنوان نشانهای روشن از حمایت از امنیت روانی دانشجویان و حق مطالبهگری آنان قابل تفسیر است.
حکمرانی رهبری در مسیر توسعه و پیشرفت
سخنران بعدی نشست آقای دکتر عبدالوهاب فراتی دیگر عضو هیئت علمی گروه سیاست پژوهشگاه بود که بحث خود را ذیل پاسخ به این پرسش قرار داد که آیا تجربه حکمرانی رهبر معظم انقلاب در راستای توسعه کشور قرار دارد یا خیر؟
ایشان با اشاره به وضعیت خاص ایران از ابتدای پیروزی انقلاب تاکنون به عنوان یک دولت در محاصره گفت حتی با استناد به نظریات غربی توسعه مانند نظریات رئالیسم کلاسیک، میتوان نقش حکمرانی سیاسی رهبر انقلاب را در حفظ حاکمیت ملی و ثبات کشور و نظام جمهوری اسلامی ایران دانست به طوری که میتوان ادعا کرد هر کس دیگری به جز ایشان در مسند رهبری کشور قرار میگرفت به بیثباتی و فروپاشی نظام و ایران منتهی میشد.
وی تاکید کرد حفظ امنیت و استقلالی که محصول حکمرانی سیاسی حضرت آقا هست در واقع مقدمه و شرط توسعه یافتگی است نه رقیب آن. ایده رهبر انقلاب ساختن ایران مقتدر به عنوان الگوی مهم توسعه یافتگی است.
صیانت از اسلامیت و جمهوریت در حکمرانی رهبر معظم انقلاب
سخنران پایانی نشست حجت الاسلام دکتر قاسم شباننیا عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) بود که ذیل عنوان صیانت از اسلامیت و جمهوریت در حکمرانی رهبر معظم انقلاب به بحث پرداخت.
ایشان تاکید کرد که رهبر انقلاب همواره بر حفظ دو بعد اسلامیت و جمهوریت نظام اهتمام جدی داشتهاند. از دیدگاه رهبر انقلاب بعد اسلامیت گرچه مقدم بر جمهوریت است اما این به معنای نادیده انگاشتن نظر مردم نیست چنانکه به عنوان نمونه میتوان به تجربه انتخابات و داوطلبان این عرصه اشاره کرد. تاکنون سابقه نداشته داوطلبی مورد تایید شورای نگهبان قرار گیرد و ایشان با آن مخالفتی داشته باشد اما در موارد متعدد که شورای نگهبان که برخی افراد را تایید نکرده ایشان با استفاده از حکم حکومتی و برای تامین نظر سلایق مختلف مردم و حضور حداکثری در انتخابات خواستار تایید برخی افراد ردصلاحیتشده گردیده است.
در مجموع برآیند مباحث نشست نشان میدهد که تجربه حکمرانی سیاسی حضرت آیتالله خامنهای، الگویی تلفیقی از فقه سیاسی، عقلانیت راهبردی، مردمسالاری دینی و اخلاق حکمرانی است. این تجربه، نه صرفاً مدیریتی و نه صرفاً نظری، بلکه فرآیندی تاریخی و در حال تکامل ارزیابی شد که بر مشارکت فعال مردم، آزادی نقد، انسجام ملی و حرکت بهسوی تحقق تمدن نوین اسلامی استوار است. در سطح اهداف نهایی نیز حکمرانی سیاسی حضرت آیتالله خامنهای معطوف به خیر عمومی پایدار دانسته شد که از بازترکیب چند مؤلفه اساسی شکل میگیرد: رفاه؛ کرامت انسانی؛ عدالت و معنویت. این اهداف، مبنای نگاه تمدنی و بلندمدت به انقلاب اسلامی و حکمرانی در جمهوری اسلامی ایران معرفی شدند. در این الگو، اعمال قدرت یک روند یکسویه از بالا به پایین نیست، بلکه فرآیندی تعاملی و رفتوبرگشتی میان مردم، حاکمیت و نهادهای واسط است. ازاینرو، نقش سازمانهای مردمنهاد، انجمنها و گروههای اجتماعی در نظام حکمرانی بسیار حیاتی تلقی شد.
